12 II 1915 r. – ważna pierwszowojenna rocznica

2015 rok przynosi nam wiele podniosłych rocznic związanych z burzliwymi dziejami naszej Ojczyzny. Dziś chciałem, w tym krótkim wpisie, przypomnieć o przypadającej 100. rocznicy ważnego w dziejach Sierpca dnia.

I wojna światowa nie funkcjonuje już w komunikatywnej pamięci sierpczan. Znamy ją z relacji książkowych i popularnonaukowych artykułów i wspomnień nieżyjących już Sierpczan, którzy na podstawie relacji rodzinnych streszczali w swych zapiskach dzieje miasta z początku XX wieku (mam tu na myśli choćby Irenę Kulasińską czy Józefa Drążkiewicza). Wśród ich historii wyłuskać możemy obraz dziejących się w Sierpcu wydarzeń w przełomowej nie tylko dla Polski i całej Europy, I wojnie światowej (1914-1918).

Sierpc-Komendantura-1916

Żołnierze niemieccy przed siedzibą Komendantury. 1916 rok. Dziś kamienica pod adresem Biskupa Floriana 7. Fot. Fotopolska.eu. Dzisiejszy widok budynku (tutaj >>)

Między wrześniem 1914 roku a lipcem 1915 roku trwały w okolicach Sierpca walki między wojskiem carskim a niemieckim. W ich wyniku około 20% zabudowy okolicznych miast i wsi uległo całkowitemu zniszczeniu. Przypomnijmy, że w chwili wybuchu Wielkiej Wojny Sierpc leżał w granicach Imperium Rosyjskiego. Od września do listopada 1914 roku Sierpc znajdował się w rękach niemieckich, później znów leżał w orbicie wpływów państwa carów. Po krwawych walkach w okolicy Gójska (zob. komunikaty Sztabu Generalnego >>), 12 lutego 1915 roku Sierpc został ostatecznie zajęty przez okupacyjne wojska niemieckie (zob. komunikaty Sztabu Generalnego >>), wypierając już na zawsze wojsko rosyjskie (Królestwo Polskie w zasięgu władzy carów znajdowało się przecież już od 1815 roku), przy okazji biorąc kilku jeńców. Rozpoczęła się wówczas trzyletnia okupacja (jej historia nie została jeszcze do końca przez historyków sierpeckich rozpoznana i wciąż czeka na dogłębną analizę i opracowanie).

W. Rathing 1915

W. Rathing z Gut Oehrsen k. Hannoveru, który kwaterował w domu przy ul. Płockiej 15 w Sierpcu. Fotografię zostawił w miejscu zamieszkania „na przyjacielską pamiątkę” 30 maja 1915 r. Ze zbiorów rodziny Tułaczów, skan przekazała Grażyna Kłos.

Po wkroczeniu wojsk cesarstwa niemieckiego, rozpoczęły się rekwizycje żywności i zwierząt, zaś niemiecki dowódca rozkazał dostarczyć wojsku 500 funtów chleba i 400 cetnarów owsa. Na ludność nakładano kontrybucje, jako kary za sprzyjanie Rosjanom (aresztowano między innymi Wacława Gurbskiego, prezesa Miejskiego Komitetu Obywatelskiego).


W sto lat od wydarzeń, które zmieniały bieg historii, a następstwem których, w pewnym sensie, była narodzona po trzech latach, wyczekiwana od pokoleń Wolna Polska, wspomnijmy wszystkich, którzy wcieleni do wrogich sobie armii oddawali życie za swoich cesarzy, a których mogiły dziś rozwiał wiatr historii.

Żołnierzy armii niemieckiej poległych w 1915 roku i zmarłych w miejscowym lazarecie, pochowano w mogiłach na cmentarzu ewangelickim w Sierpcu (zob. więcej >>). To tu, po drugiej wojnie światowej wzniesiono mauzoleum żołnierzy armii czerwonej. A gdzie spoczęli żołnierze rosyjscy z lutego (i nie tylko) 1915 roku? Wiele wskazuje, że w anonimowych, zbiorowych mogiłach cmentarza garnizonowego. Niestety nie potrafimy dziś wskazać ich dokładnej lokalizacji. Panta rhei…

Sierpc-cmentarz-IWŚ [01]

Pomnik żołnierzy niemieckich z 1915 roku na d. cmentarzu ewangelickim w Sierpcu (ul. T. Kościuszki). W tym miejscu po II wojnie światowej wzniesiono mauzoleum żołnierzy armii czerwonej (więcej tu >>). Ze zbiorów rodziny Trębińskich, skan przekazała Grażyna Kłos.

Sierpc-cmentarz-IWŚ [02]

Pomnik pośrodku kwatery żołnierzy niemieckich poległych i zmarłych w czasie I wojny światowej w Sierpcu. Fot. z 1943 r., ze zb. Eugena Kleistera z Rostocku.

 


Postscriptum (2016 r.)

Dzięki owocnym poszukiwaniom kolegów ze Stowarzyszenia Tradytor: Krzysztofa Menela i Güntera Fuchsiego wiemy już dziś, że (według niemieckich źródeł z l. 30. XX w.) w pierwszowojennej kwaterze na cmentarzu ewangelickim w Sierpcu spoczęło 66 poległych i zmarłych w latach I wojny światowej żołnierzy niemieckich. Przyczyną zgonów części z nich były odniesione rany, które leczono w miejscowym lazarecie wojskowym. Na podstawie sukcesywnie publikowanych w Internecie list strat (niem. Verlustlisten) poznajemy nazwiska kilkunastu żołnierzy, którzy mogli spocząć w Sierpcu.

Dwóch huzarów z 1. szwadronu Husaren-Regiment von Zieten (Brandenburgisches) Nr. 3 (Verlustliste >>)

  • Gefreiter MÜLLER III, † 21 stycznia 1915 r., Sierpc
  • Husar WITTIG, † 21 stycznia 1915 r., Sierpc

Wymieniony na liście trzeci huzar WURBS, † 10 stycznia 1915 r., w Sierpcu spoczywa na cmentarzu pierwszowojennym w Borkowie Kościelnym >>.

Wiemy również, że żołnierz 1. kompanii Landsturm-Infanterie-Bataillon I Hagenau, walczącej pod Blinnem 1 lutego 1915 r. (zob. >>):

odniósł w tej bitwie rany (silnie zdziesiątkowana została tam 1. i 3. kompania tej jednostki). W dniach 1-3 lutego uznany był za zaginionego. Najpewniej w tym czasie dostał się do niewoli rosyjskiej i wraz z innymi jeńcami został przewieziony do Sierpca i w związku ze złym stanem zdrowia został umieszczony w wojskowym, rosyjskim lazarecie, gdzie zmarł 3 lutego 1915 roku (wg kalendarza juliańskiego – 21 stycznia >>). Został pochowany w Sierpcu.


Post postscriptum (2020 r.)

Dalsze aktualizacje list strat na stronie denkmalprojekt.org pozwalają na poznanie kolejnych pierwszowojennych żołnierzy związanych z Sierpcem.

Walki w 1914 r.

Żołnierz zapasowego szwadronu w Ulanenregiment von Schmidt (1. Pommersches) Nr. 4 (Verlustliste >>):

  • Ulan Aug. KUNZ, * w Dünhöfen (k. Elbląga), † 30 września 1914 r., Sierpc

Dwóch żołnierzy szwadronu zapasowego (niem. Mobile Ers. Eskadron) w Grenadier-Regiment zu Pferde Freiherr von Derfflinger (Neumärkisches) Nr. 3 (Verlustliste >>):

  • Grenadier Friedrich DROGULA, ciężko ranny 19 października 1914 r. w Sierpcu
  • Sergeant Willy SCHÜTZ, ranny 20 października 1914 r. w Sierpcu

Nie znamy ich dalszych losów. Jeśli zmarli w Sierpcu, być może pochowano ich na miejscowym cmentarzu. Kunz zapewne znalazł w Sierpcu miejsce wiecznego spoczynku.


Walki w 1915 r.

Okoliczności śmierci niżej wymienionych żołnierzy są związane z walkami, które zakończyły się wyparciem Rosjan i zajęciem Sierpca przez wojska niemieckie.

Na początek żołnierze służący w 1. Garde-Reserve-Regiment.

Trzech żołnierzy z 1. kompanii 1. Garde-Reserve-Regiment (Verlustliste >>)

  • Reservist Ferdinand GRUNWALD, † 11 lutego 1915 r., Sierpc
  • Reservist Hermann IBE, ranny 11 lutego 1915 r., † 15 lutego 1915 r., Sierpc
  • Tambour Joachim SCHLÜNTZ, † 11 lutego 1915 r., Sierpc

Trzech żołnierzy z 3. kompanii 1. Garde-Reserve-Regiment (Verlustliste >>)

  • Tambour Hermann JUSTIN, † 11 lutego 1915 r., Sierpc
  • Grenadier Peter KÜPPER, ranny 11 lutego 1915 r. w Sierpcu, † 13 lutego 1915 r., Blizno
  • Grenadier Jakob WEGFAHRT, † 11 lutego 1915 r., Sierpc

Dwóch żołnierzy z 4. kompanii 1. Garde-Reserve-Regiment (Verlustliste >>)

  • Reservist Heinrich JÜTTEMEYER, ranny 11 lutego 1915 r. w Sierpcu, † 13 lutego 1915 r., Blizno
  • Reservist Heinrich MÖLLER, † 11 lutego 1915 r., Sierpc

Dwóch żołnierzy z 5. kompanii 1. Garde-Reserve-Regiment (Verlustliste >>)

  • Reservist Richard GREEB, † 11 lutego 1915 r., Sierpc
  • Landwehrmann Xaver MANSFELD, † 13 lutego 1915 r., Sierpc

Trzech żołnierzy z 6. kompanii 1. Garde-Reserve-Regiment (Verlustliste >>)

  • Landsturmmann Rudolf OLST, † 10 lutego 1915 r., Sierpc
  • Gefreiter Wilhelm MANTE, † 11 lutego 1915 r., Sierpc
  • Gefreiter August MAROHN, † 11 lutego 1915 r., Sierpc

Trzech żołnierzy z 8. kompanii 1. Garde-Reserve-Regiment (Verlustliste >>)

  • Kriegsfreiwilliger Paul HUPKER, † 12 lutego 1915 r., Sierpc
  • Reservist Johannes KEHLENBECK, † 11 lutego 1915 r., Sierpc
  • Reservist Franz SCHÄFER, † 10 lutego 1915 r., Sierpc

Jeden żołnierz z 9. kompanii 1. Garde-Reserve-Regiment (Verlustliste >>)

  • Füsilier Hermann SCHUMANN, † 11 lutego 1915 r., Sierpc – Blizno

Kolejną formacją, której żołnierze polegli w Sierpcu była Garde-Reserve-Schützen Bataillon (Verlustliste 1 >>; Verlustliste 2 >>):


Nie są obecnie dostępne pełne listy strat 1. Garde-Reserve-Feldartillerie-Regiment, ale wiele wskazuje na to, że i ten pułk wziął udział w walkach o miasto. Na pierwszowojennym pomniku w Radevormwald (Nadrenia-Westfalia) wymieniono żołnierza 2. baterii w nim służącego:

  • Kanonier Karl RÜGGEBERG, * 9 września 1890 r., † 13 lutego 1915 r., Sierpc

W miejscowym lazarecie kilka dni po walkach o miasto zmarł żołnierz w stopniu kanoniera z 1. baterii 3. Garde-Reserve-Feldartillerie-Regiment (Verlustliste >>)

  • Kanonier Wilhelm BORNMANN, * w Zwesten (Hesja), † 19 lutego 1915 r., Sierpc (w wojskowym lazarecie)


Nie ma pewności co do miejsca pochówku innych żonierzy z różnych kompanii wspominanego już 1. Garde-Reserve-Regiment, którzy w na początku lutego 1915 (czyli w czasie walk o wyparcie z Sierpca Rosjan) polegli w Jońcach, Białasach, Żochowie i Bliźnie k. Szczutowa. Przed II wojną światową miał istnieć pomnik (cmentarz?) w Szczutowie odnoszący się do czasów Wielkiej Wojny (zob. forum Tradytor >>). Być może pochowano ich tam? Niewykluczone również, że ich ciała przeniesiono do Sierpca. Kliku rannych żołnierzy z Sierpca, zmarło z kolei w Bliźnie (JÜTTEMEYER, KÜPPER, SCHUMANN) co może sugerować, że było tam miejsce (lazaret?), do którego przewożono chorych z pola bitwy. Wymieńmy kilku innych poległych w tej okolicy:

  • Landsturmmann August MÜLLER, † 10 lutego 1915 r., Jońce (5. kompania)
  • Kriegsfreiwilliger Rudolf KUHLMEYER, † 10 lutego 1915 r., Blizno (6. kompania)
  • Kriegsfreiwilliger Johann LESCHICK, ranny 10 lutego 1915 r. w Jońcach, † 12 lutego 1915 r., Blizno (6. kompania)
  • Landsturmmann Friedrich MESS, † 10 lutego 1915 r., Jońce (6. kompania)
  • Landwehrmann August STRAUBE, ranny 10 lutego 1915 r. w Bliźnie, wzięty do niewoli, † 16 maja 1915 r., Warszawa (6. kompania)
  • Reservist Karl BAUER, ranny 10 lutego 1915 r. w Jońcach, † 15 lutego 1915 r., Blizno (7. kompania)
  • Gefreiter Johannes WARNCKE, † 12 lutego 1915 r., Jońce (7. kompania)
  • Füsilier Adalbert JARMUCZEK, † 10 lutego 1915 r., Blizno (10. kompania)
  • Füsilier Ferdinand KRATZ, † 10 lutego 1915 r., Blizno (10. kompania)
  • Landwehrmann Martin JUTZ, † 10 lutego 1915 r., Żachowo (11. kompania)
  • Füsilier Jakob ASCHENBRUCK, † 10 lutego 1915 r., Białasy (12. kompania)
  • Füsilier Alfred FLEIG, ranny 10 lutego 1915 r. w Białasach, † 12 lutego 1915 r., Blizno (12. kompania)
  • Füsilier Paul MITTMANN, † 10 lutego 1915 r., Białasy (12. kompania)
  • Füsilier Otto WETZEL, ranny 10 lutego 1915 r. w Białasach, † 14 lutego 1915 r., Blizno (12. kompania) [ur. 5 lutego 1889 r. w Alt Töplitz (Brandemburgia)]

Nieco wcześniej również tu trwały walki, w których udział brali huzarzy ze wspominanego już 1. szwadronu Husaren-Regiment von Zieten (Brandenburgisches) Nr. 3, wymieńmy jednego z nich, poległego tu w końcu stycznia 1915 r.:

  • Gefreiter DREESE, † 21 stycznia 1915 r., Blizno

Uwaga: Jońce i Żachowo (vel Żochowo) to nieistniejące dziś przysiółki leżące niegdyś w obrębie dzisiejszych granic wsi Białasy, na południe od niej, w kierunku rzeki Skrwy.

KdwR_E30_Sierpc_1914_400dpi

Fragment niemieckiej mapy Karte des westlichen Russlands z 1914 roku (arkusz E 30 Sierpc, skala 1:100 000) z zaznaczonymi wspomnianymi miejscowościami.


Dalsze poszukiwania i ustalanie nazwisk żołnierzy, którzy mogli zostać pochowani na cmentarzu pierwszowojennym w Sierpcu trwają


Sierpc na fotografiach z czasu pierwszowojennej okupacji niemieckiej

Auf den Marktplatz von Sierpe

Sierpc 1915 r. Stary Rynek jako plac postojowy pojazdów mechanicznych. Najpewniej pojazdy należały do wojska niemieckiego (może uprzednio zarekwirowane?). Fot. Fotopolska.eu

Sierpc-rynek 1915 Erik Buchholz

Sierpc, 1915 r. Stary Rynek. Grupa niemieckich żołnierzy na tle samochodów zgromadzonych na rynku. Z lewej widoczne kamienice: Stary Rynek 4 i 5, z prawej szczyt domu pod adresem Stary Rynek 9. Fot. ze zbiorów Erika Buchholza.

Michalina-06

Wóz sanitarny i żołnierze niemieccy na terenie dawnych carskich koszar w Sierpcu. Listopad 1914 roku. Fot. aukcje internetowe.

Sierpc I wojna może

Sierpc? 1914 r.? Żołnierze niemieccy. Fot. aukcje internetowe. Zdjęcie podpisane było jakoby wykonane zostało w Sierpcu. Obiekty w tle są w trakcie identyfikacji.

IWŚ rynek 01

Sierpc. 1915-16 r. Stary Rynek. Podpis na pocztówce sugeruje, że rynek nazywał się wówczas „Rastenburger Platz” (plac Kętrzyński?) i na zdjęciu uwieczniono niemieckich i austriackich żołnierzy. Fot. aukcje internetowe.

Sierpc IWŚ farny

Sierpc 1915-16 r. Kościół farny. Fot. aukcje internetowe.

Sierpc IWŚ synagoga

Sierpc. 1915-16 r. Widok na dzielnicę żydowską. Z lewej strony widoczna wieża kościoła farnego, centralnie widoczna bryła miejscowej synagogi. Fot. ze zb. Pracowni Dokumentacji Dziejów Miasta Sierpca.

Sierpc IWŚ synagoga front

Sierpc, 1915-16? Synagoga. Pocztówka wydana przez drukarnię Salomona Glazera. Fot. aukcje internetowe.

Sierpc IWŚ cerkiew

Sierpc, 1915-16? Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy. Pocztówka wydana przez drukarnię Salomona Glazera. Fot. aukcje internetowe.

Sierpc IWŚ ratusz

Sierpc. 1915. Widok ogólny. Od lewej widoczny kościół Panny Marii, centralnie – farny, dalej bryła ratusza (od strony południowo-zachodniej). Kartka wydana została w czasie okupacji niemieckiej, później w dwudziestoleciu międzywojennym wielokrotnie wznawiano jej druk. Fot. aukcje internetowe.

IWŚ rynek 02

Sierpc. 1915 r. Stary Rynek. Widoczny dom pod numerem 4 i wieże kościoła farnego. Kartka wydana została w czasie okupacji niemieckiej, później w dwudziestoleciu międzywojennym wielokrotnie wznawiano jej druk. Fot. aukcje internetowe.

Sierppc totalansicht

Sierpc, przed 1918 r. Widok na obecną ulicę Wojska Polskiego. Ujęcie ze wzgórza klasztornego. Z lewej strony widoczna bryła kościoła farnego. Fot. Das Generalgouvernement Warschau Verlag des Deutschen Offizierblattes Oldenburg i. Gr. 1918

2 Ldst.Inf.Batl. BEUTHEN O-S, 1.KOMP. [SIERPC 1917]

Żołnierz 1. Kompanii II Landsturm-Infanterie-Bataillon Beuthen wysyłający kartkę do rodziny. Sierpc, lipiec 1917 r. Fot. aukcje internetowe.

Sierpc 1916 gruppe

Sierpc. 1916 r. Grupa żołnierzy niemieckich. Zdjęcie być może wykonano w Sierpcu. Fot. aukcje internetowe.

Sierpc Piastowo 1915 Erik Buchholz

Stare Piastowo. Dwór Wiśniewskich. 1916 r.  Na zdjęciu generalicja wojskowa na powiat sierpecki. M.in. Landrat Pellengar, Muller, Schumann, Baack, Hansen. Fot. ze zbiorów Erika Buchholza.