Szkoła żydowska przy ul. Warszawskiej 16

Dzisiejszy tekst chciałbym poświęcić kolejnemu utraconemu zabytkowemu domowi. Był to świadek drewnianej, żydowskiej architektury Sierpca. Co istotne – przetrwał on czas II wojny światowej (kiedy to niemiecki okupant praktycznie w całości zrównał z ziemią dzielnicę Sierpca zamieszkiwaną przez starozakonnych). Nie mamy jasnych przesłanek czemu dom się ostał, kiedy burzono wszystkie drewniane domy dookoła. Istotne jest jednak, że przez kolejne dziesięciolecia służył mieszkańcom Sierpca i zapisał się w ich komunikatywnej pamięci. A był to dom z niezwykłą historią! Dom, w którym pierwszą siedzibę miała słynna żydowska szkoła „Tarbut”.

Przyjrzyjmy się więc historii nieistniejącego domu z ul. Warszawskiej 16 (później: I. Daszyńskiego, 22. Lipca, dziś 11. Listopada).

daszynskiego16-1Połowa domu przy ul. Warszawskiej 16 (obecnie 11. Listopada 10) w Sierpcu. Fot. Tomasz de Rosset, 1986 r., ze zb. WKZ w Płocku.

* * *

Przy południowej pierzei ulicy Warszawskiej, na trzeciej posesji, licząc od mostu na Sierpienicy wznosiła się obszerna nieruchomość należąca w przeszłości do Żyda Joska Wesołka [ul. Warszawska 16/18]. Dom przy ulicy stykał się boczną ścianą z domem wzniesionym pod adresem Warszawska 20 należącym do Zelka Rajgota. W domu Rajgota mieszkał sam rabin Jechiel Michał Goldszlak (sprawujący posługę w Sierpcu w latach 1856-1918), więc sąsiedztwo to było z pewnością nobilitujące. W domu Wesołka, poza jego rodziną, mieszkał Abram Frejd – znany syjonista oraz Eljakim Grosman, działacz partii Poalej Syjon-Lewica.

warszawska16-1938Sierpc na planie z 1938 roku. Żółtym kolorem oznaczono posesję Joska Wesołka (ul. Warszawska 16/18). Ponadto: nr 12 – posesja Zelka Mionczyna; nr 14 – posesja Wolfa Chazana; nr 20 – posesja Zelka Rajgota; nr 22 – Stary Bejt-Midrasz. Rys. Tomasz Kowalski

Obok domu Wesołka znajdowało się obszerne podwórze, w głębi którego, nad samą rzeką Sierpienicą, stał okazały, piętrowy dom, pod adresem Warszawska 16. Wybudowano go pierwotnie jako spichlerz zbożowy i taką funkcję pełnił na pewno w okresie międzywojennym. Jako że ziarno trzymano zazwyczaj na wyższych kondygnacjach, parter budynku służył innym celom (być może pierwotnie budynek wsparty był na słupach – tzw. konstrukcja przysłupowa (>>); później przebudowana). Prostokątny w rzucie budynek był oszalowany pionowymi deskami oraz udekorowany stylizowanymi pilastrami z głowicami kompozytowymi. Obramienia okien i drzwi również potraktowano w sposób dekoracyjny, podobnie przycieś (>>) udekorowana była tzw. fryzem rombowym. Od wschodu, na piętrze zbudowano niewielki wykusz, który z dużym prawdopodobieństwem możemy uznać za KUCZKĘ (>>). Wskazywałoby to, że piętro w części mogło być wykorzystywane jako przestrzeń mieszkalna.

Budynek po II wojnie światowej znalazł się na granicy dwóch nowo wydzielonych działek. Został on wówczas w połowie rozebrany (zlikwidowano trakt zachodni).

DSC_1326Rzut parteru domu przy ul. Warszawskiej 16 wykonany w 1986 roku. Linią przerywaną zaznaczono zarys ścian rozebranej po wojnie części budynku. Rys. Tomasz de Rosset, ze zb. WKZ w Płocku.

W domu-spichlerzu na pocz. l. 30. XX w. założono nowo zorganizowane przedszkole Żydowskiego Stowarzyszenia Oświatowo-Kulturalnego „Tarbut” (hebr. kultura). To powszechne stowarzyszenie świeckie wśród swoich zadań stawiało zwalczanie „klerykalizmu” tradycyjnych szkół żydowskich. W szkołach zakładanych przez „Tarbut” wychowywano Żydów jako obywateli aktywnych politycznie i kulturalnie, którzy w przyszłości mieli budować żydowską ojczyznę w Palestynie.

daszynskiego16-7Dom przy ul. Warszawskiej 16. Zdjęcie z 1951 roku, widok od strony rzeki Sierpienicy. Fot. z prywatnego archiwum Grażyny Kłos

Oddział Stowarzyszenia „Tarbut” założono również w Sierpcu. Jego celem było utworzenie w Sierpcu prywatnej koedukacyjnej szkoły powszechnej. Obok istniejących już publicznych szkół (nr 1 i nr 2 – z czego Żydzi posyłali swoje dzieci głównie do szkoły „dwójki”), powstała w Sierpcu trzecia, prywatna, z hebrajskim językiem nauczania. Nim, specjalnie powołanemu do tego celu komitetowi, udało się wybudować własny gmach szkoły „Tarbut” (przy ul. Stodólnej 13), szkoła wynajmowała dwa pomieszczenia (o łącznej powierzchni 62m2) właśnie przy Warszawskiej 16 – przez cztery kolejne lata. W roku szkolnym 1930/31 w „Tarbucie” przy Warszawskiej były dwa komplety uczniów (łącznie 53 osoby), uczących się przez 49 godzin tygodniowo. W szkole pracowała wówczas dwójka nauczycieli. „Tarbut” podobno funkcjonował również krótko przy ul. Płockiej, za domem Kociołka (okolice dzisiejszej poczty), ale ostatecznie ulokował się we własnym gmachu przy Stodólnej (dziś Narutowicza).

tarbut-stodolna13Dawny budynek szkoły „Tarbut” przy ul. Narutowicza 13 (daw. Stodólnej), fot. W. Wiśniewski, 1976 r.
Warto zauważyć podobieństwa architektoniczne nowo projektowanego gmachu przy Stodólnej, do pierwotnej siedziby przy ul. Warszawskiej.

Nieruchomość przy Warszawskiej 16 została w l. 30. XX wieku podzielona i z czasem sprzedana. Kupili ją dwaj Żydzi – Jankief Mosze Lesman i Izrael Berko. Z biegiem lat połowa nieruchomości należąca do Berki została aktem darowizny przekazana jego synowi – Abramowi Lejbowi Berko, z kolei część Lesmana znalazła się w rękach jego czwórki dzieci, a byli to: Juda Berko, Ryfka (z męża Altman), Zysia Mirella i Izrael Aaron (trójka z nich, tj. Ryfka, Zysia i Izrael zginęli w shoah 7 XII 1942 roku). Dom przy ulicy, pod numerem 18 został w rękach Joska Wesołka oraz Szaji Fogla. Interesująca nas „szesnastka” w powojennym spisie mienia pożydowskiego została określona jako „oficyna piętrowa drewniana, 11 pokoi mieszkalnych, 1 spichrz drewniany, do żelaza stajenki – drewniane„. Po II wojnie światowej obie połowy nieruchomości zostały kupione od Lesmanów i Berków przez rodzinę Pełkowskich. Z biegiem lat nabyła ją rodzina Malewskich, a z czasem posesja została od nich odkupiona przez rodziny Duszyńskich i Jobczyńskich.


Po wojnie budynek prawie w całości zasiedlono lokatorami – część pomieszczeń jednak nadal pełniła funkcje gospodarcze. Po częściowej rozbiórce (zachodni trakt) dom służył jeszcze kilka dekad. Istniał jeszcze w 1986 roku, co uwiecznione zostało na fotografiach zachowanych w zbiorach WKZ w Płocku:

daszynskiego16-2Połowa domu przy ul. Warszawskiej 16 (obecnie 11. Listopada 10) w Sierpcu. Widok od strony południowo-zachodniej (od rzeki). Fot. Tomasz de Rosset, 1986 r., ze zb. WKZ w Płocku. daszynskiego16-3Połowa domu przy ul. Warszawskiej 16 (obecnie 11. Listopada 10) w Sierpcu. Widok od strony północno-zachodniej (od ulicy). Fot. Tomasz de Rosset, 1986 r., ze zb. WKZ w Płocku. daszynskiego16-4Połowa domu przy ul. Warszawskiej 16 (obecnie 11. Listopada 10) w Sierpcu. Widok od strony wschodniej (widoczny garaż z posesji nr 12). Warto zwrócić uwagę na zabudowaną już wówczas KUCZKĘ. Fot. Tomasz de Rosset, 1986 r., ze zb. WKZ w Płocku. daszynskiego16-5Połowa domu przy ul. Warszawskiej 16 (obecnie 11. Listopada 10) w Sierpcu. Detal: dekoracyjne obramienie okienne. Fot. Tomasz de Rosset, 1986 r., ze zb. WKZ w Płocku.

warszawska16-2016Sierpc na planie z 1938 roku. Czerwonym kolorem zaznaczono obrys budynków istniejących obecnie z ich aktualną numeracją. Żółtym kolorem oznaczono dawną posesję Joska Wesołka (ul. Warszawska 16/18). Rys. Tomasz Kowalski
tomasz-galazka1980-03Nieruchomości przy ul. 11. Listopada 6, 8, 10, 12 w Sierpcu z lotu ptaka. Na podwórzu, nad rzeką wciąż stoi drewniany dom-spichlerz. Fotografował ok. 1980 r. Tomasz Gałązka. Kopia fotografii w zbiorach Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Sierpeckiej.

Na posesji, przy ulicy, wybudowano z czasem nowy murowany dom, pod obecnym adresem ul. 11. Listopada 8. Dom-spichlerz (spod dawnego numeru 16, późniejszego 10) w pewnym momencie (ze względu na zły stan zachowania) zniknął z powierzchni ziemi. A wraz z nim niezwykła historia początków żydowskiego szkolnictwa powszechnego.

daszynskiego16-6Obecny widok posesji pod dawnym adresem Warszawska 16/18 (dziś 11. Listopada 8/10). Fot. Tomasz Kowalski.

* * *

Jeśli posiadają Państwo informacje lub wspomnienia związane z tym domem, a także inne jego fotografie, uprzejmie proszę o kontakt z administracją strony.

* * *

O historii sierpeckiej szkoły „Tarbut” szczegółowo przeczytacie Państwo w pracy: Magdalena Staniszewska, Sierpeckie szkolnictwo i oświata od XIV wieku do pierwszej połowy XX wieku, Sierpc 2014, s. 58-64.

Polecam również lekturę rozdziałów książki „Gmina Sierpc – Księga Pamięci” w tłumaczeniu Abrama Nanesa (wydanie z 2006 roku), z której czerpałem informację o domu i sąsiednich nieruchomościach.

* * *

Za pomoc przy powstaniu tekstu dziękuję niezastąpionej p. Grażynie Kłos (również za zdjęcie z prywatnego archiwum) oraz p. Zdzisławowi Dumowskiemu, za udostępnienie zdjęcia domu ze zbiorów Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Sierpeckiej.

Reklamy

Hale targowe na Nowym Rynku

W Archiwum Państwowym w Płocku zachował się niewielki objętościowo poszyt dokumentów Zarządu Miasta Sierpca (Akten der Stadtverwaltung Sierpc) z okresu pierwszowojennej, niemieckiej okupacji miasta (dokładnie z 1917 roku). Ten kilkustronicowy zbiór to jedyne przetrwałe w zasobach płockiego archiwum świadectwo historii naszego miasta z okresu I wojny światowej. Dokumenty dotyczą na pozór błahej sprawy – corocznej licytacji jatek w halach targowych na Nowym Rynku. Wnikliwa analiza tych dokumentów daje jednak konkretny obraz życia gospodarczego i handlowego Sierpca początków XX wieku. W związku z tym pozwoliłem sobie na przeanalizowanie tych dwujęzycznych dokumentów.


(por. Archiwum Państwowe w Płocku, zesp. 04 – Akta miasta Sierpca, sygn. 125)

KODAK FUN SAVER Digital CameraKODAK FUN SAVER Digital Camera

KODAK FUN SAVER Digital Camera

Pieczęć burmistrza miasta i podpis urzędnika o nazwisku Plata.


Hale targowe w Sierpcu wzniesione zostały w 1902 roku pośrodku Nowego Rynku. Pomysł budowy i zastąpienia starych drewnianych jatek (znajdujących się od 1830 r. nieopodal kościoła farnego, ostatnio remontowanych w 1886 r.) był inicjatywą sierpeckiego magistratu. By jednak zamierzenie to zrealizować, potrzebna była pomoc gubernatora płockiego, który lobbował u naczelnej władzy krajowej oraz w ministerstwie spraw wewnętrznych zatwierdzenie nowej sierpeckiej inicjatywy budowlanej. Według kosztorysu przedstawionego w ministerstwie do zatwierdzenia, budowa hal w Sierpcu miała pociągnąć za sobą koszta w wysokości 6248 rubli i 20 kopiejek.

Wzniesione na rzucie litery U hale targowe mieściły 21 jatek wystawianych raz w roku na wynajem w drodze publicznych licytacji, odbywających się w kancelarii magistratu w Sierpcu (długość dzierżawy oraz cena każdej z jatek była różna). Zachowany w Archiwum w Płocku zbiór akt licytacji dotyczy wynajmu jatek za okres od 1 stycznia 1917 roku do 1 stycznia 1918 roku. Zawiera on 19 kart pisanych w dwóch kolumnach – po lewej po niemiecku, po prawej po polsku – każdej o następującej treści:

Akt licytacyi

Na wydzierżawienie jatki N. … na przeciąg czasu od dnia … 191… do dnia … 191… .

Po uprzednim ogłoszeniu po mieście Sierpcu w dniu … 191… o godzinie … przed południem w Kancelarji Magistratu m. Sierpca odbyła się licytacya w celu wydzierżawienia jatki N. … . Licytacyę rozpoczęto od sumy … . Do licytacyi stanęli następujący Konkurencji i proponowali: …

Karty były uzupełniane danymi dotyczącymi terminu licytacji, numeru licytowanej jatki oraz nazwiskami licytujących i proponowanymi przez nich cenami. Na końcu dokumentu odnotowywano nazwisko zwycięskiego licytującego, który się osobiście podpisywał, co poświadczał na końcu burmistrz miasta (lub urzędnik z jego upoważnienia) pod pieczęcią „Der Kaiserlich Deutsche Bürgermeister” (cesarsko-niemiecki burmistrz). Na zachowanych kartach widnieje podpis urzędnika o nazwisku Plata. Na odwrociu karty z formularzem licytacji odnotowywano ręcznie datę wpłaty należności do kasy miejskiej – jednorazowej lub ratalnej.

Zachowany zbiór informuje nas o zwycięzcach licytacji na dzierżawę kolejnych jatek. Znamienitą większość zwycięskich licytatorów stanowią sierpeccy handlarze pochodzenia żydowskiego. To ciekawe świadectwo gospodarczych dziejów naszego miasta. Warto odnotować ich nazwiska (zachowano oryginalną pisownię):

Numer jatki Okres dzierżawy Zwycięzca licytacji Cena dzierżawy
1 1 VI 1917 31 XII 1917 Ruchla Podskocz 54 marki
2 1 V 1917 1 VII 1917 Fajga Lipszyc 16 marek i 75 fenigów
1 IX 1917 31 XII 1917 Jakób Lichtenstejn 32 marki
3 1 I 1917 1 I 1918 Helman Gruby 18 rubli
4 1 I 1917 1 I 1918 Salomon Grajna 12 rubli
5 1 I 1917 1 I 1918 Moszek Frydlender 11 rubli
6 1 I 1917 1 I 1918 Abram Brodacz 17 rubli
7 1 I 1917 1 I 1918 Jan Kokoszczyński 18 rubli
8 1 I 1917 1 I 1918 Mendel Dorfman 16 rubli
9 karta niezachowana
10 karta niezachowana
11 1 I 1917 1 I 1918 Jan Błażejewski 11 rubli
12 1 I 1917 1 I 1918 Majer Dorfman 30 rubli
13 1 I 1917 1 I 1918 Haskiel Dorfman 25 rubli
14 1 I 1917 1 I 1918 Jan Śliwicki 9 rubli
15 1 I 1917 1 I 1918 Ruchla Łaja Lerer 8 rubli
16 1 I 1917 1 I 1918 Eljasz Grajna 25 rubli
17 1 I 1917 1 I 1918 Haskel Dorfman 9 rubli
18 1 I 1917 1 I 1918 Izrajel Jakubowicz 18 rubli i 50 kopiejek
19 1 I 1917 1 I 1918 Rubin Lerer 12 rubli
20 1 I 1917 1 I 1918 Salomon Grajna 12 rubli
21 1 I 1917 1 I 1918 Rubin Lerer 20 rubli

 Do poszytu dołączona została kartka z 1918 roku o następującej treści:

Sierpc, dn. 8 marca 1918 r.
Zl.
Na posiedzeniu Rady miejskiej z dn. 7. b. m. uchwalono oznaczyć cenę na jatki miejskie na 80 marek rocznie za jatkę. – Dwa frontowe sklepy No 1 i 2 mają być wydzierżawione po cenie 200 mk i 150 mk rocznie.
P. Witkowskiemu do wiadomości i załatwienia.
z. p.
Świerczewski.


Sierpeckie hale targowe w dawnej fotografii:

DSC_1060 kochanowski 1970Hale targowe w Sierpcu, 1970 r. Fot. W. Kochanowski, ze zb. MWKZ del. w Płocku
hale_targ07Hale targowe w Sierpcu, ok. 1976 r. Fot. W. Wiśniewski. Proszę zwrócić uwagę na zachowany jeszcze wówczas podział funkcjonalno-przestrzenny podział skrzydeł budynku na 20, zamykanych osobno jatek (jatka nr 21, znajdująca się niegdyś na osi środkowego skrzydła została w pewnym momencie przepruta na wylot tworząc wejście na dziedziniec hali od strony północnej).
hale_targ08Hale targowe w Sierpcu, ok. 1976 r. Fot. W. Wiśniewski.
DSC_1058 burzawa 1981Hale targowe w Sierpcu, 1981 r. Fot. W. Burzawa.
DSC_1059 burzawa 1981Hale targowe w Sierpcu, 1981 r. Fot. W. Burzawa (już po przebudowie)
hale_targ02Hale targowe w Sierpcu, 2011 r. Fot. T. Kowalski.
hale_targ03Hale targowe w Sierpcu – detal, 2011 r. Fot. T. Kowalski.

Hale targowe z 21 jatkami służyły sierpczanom kolejne dziesięciolecia. Stały się swoistym symbolem miejskiego handlu. W czasach PRL w niektórych wciąż sprzedawano mięso i inne produkty żywnościowe, lecz większość służyła detalicznemu handlowi rozmaitymi towarami. Niewielkie, szeregowo ustawione pomieszczenia w trzech skrzydłach ceglanych hal stojących pośrodku Nowego Rynku przestały pełnić swoją rolę w połowie l. 70 XX wieku. Zdecydowano się wówczas zmienić mało funkcjonalny układ pomieszczeń, przebijając ściany pomiędzy malutkimi jatkami i zabudowując częściowo dziedziniec hal. Powstały w ten sposób większe przestrzenie handlowo-usługowe służące rozmaitym przedsięwzięciom. W ostatnim czasie wschodnie skrzydło dawnych hal pełni nawet funkcję kaplicy przedpogrzebowej (!).

hale_targ01Hale targowe w Sierpcu – skrzydło wschodnie zaadaptowane na kaplicę przedpogrzebową, 2015 r. Fot. T. Kowalski.

Sierpeckie hale targowe, zwane popularnie jatkami są przykładem umiejętnego nadania obiektowi zabytkowemu nowej funkcji. Oczywiście – sposób ich przebudowy i całkowite zatarcie danego układu funkcjonalno-przestrzennego jest z punktu widzenia konserwatorskiego kwestią dyskusyjną, lecz nie może naszej uwadze umknąć fakt, że ponad stuletnie hale targowe wciąż istnieją, nikt nie pomyślał o „uwolnieniu” przestrzeni Nowego Rynku poprzez wyburzenie niepotrzebnego, niefunkcjonalnego budynku (tak jak to stało się w sąsiednim Płocku w przypadku tamtejszej słynnej „Podkowy”). U nas hale zaadaptowano do nowej funkcji i po dziś dzień świadczą one o przeszłości miasta i są jednymi z ciekawszych, wciąż czytelnych architektonicznych reliktów przeszłości ostatnich lat „Sierpca za cara”. A dla wielu Sierpczan wciąż stanowią „sympatyczną” pamiątkę po dokonywanych w młodzieńczych latach nietuzinkowych zakupach…

normal_PodkowaPłock, tzw. „Podkowa” – hale targowe na Nowym Rynku. Wybudowane w 1877 roku, rozebrane w 1967 roku.

Ale jedno mi się nie podoba! I jeden fakt muszę podkreślić i głośno o nim powiedzieć. Niewybaczalną zbrodnią dla tego wyjątkowego zabytku jest traktowanie dekoracyjnej, ceglanej elewacji jatek jako przestrzeni reklamowej dla wszelkiej maści bilboardów i szyldów! Tu muszę podkreślić mój stanowczy sprzeciw! (domyślać się mogę, że nie tylko mój…)

DSC_6902Hale targowe w Sierpcu zaklejone bilboardami, jesień 2014 r.