Cerkiew św. Mikołaja w Sierpcu – nowa odsłona

Cztery lata po wydaniu książki W Sierpcu za cara: śladami rosyjskiego garnizonu światło dzienne ujrzał nowy, bezcenny materiał ikonograficzny do dziejów Sierpca przełomu XIX i XX wieku. Dr Grzegorz Gołębiewski (Towarzystwo Naukowe Płockie) odnalazł w dziale zbiorów specjalnych Biblioteki im. Zielińskich w Płocku pamiątkowy album z uroczystości poświęcenia cerkwi św. Mikołaja Cudotwórcy w Sierpcu, która miała odbyć się 8 (21) maja 1902 roku. Album zawiera 25 fotografii: nowo wyświęcanej świątyni należącej do 48. Ukraińskiego Pułku Dragonów, budynków koszarowych, widoków miasta oraz bezcenne zbiorowe portrety oficerów, żołnierzy i pracowników pułku stacjonującego w naszym mieście. Ogrom treści jakie niosą nowo odkryte fotografie może posłużyć do napisania niejednego artykułu poświęconego Sierpcowi doby caratu.

Poniżej prezentuję kilka poglądowych ilustracji z odnalezionego w płockich zbiorach albumu, zachęcając jednocześnie do zapoznania się z całym artykułem opublikowanym na łamach ostatniego numeru „Notatek Płockich”:

Grzegorz Gołębiewski, Uroczystość poświęcenia cerkwi w Sierpcu w maju 1902 r. w albumie 48 ukraińskiego pułku dragonów, „Notatki Płockie” 1 (2017), s. 8-18.

Panu doktorowi Gołębiewskiemu z całego serca gratuluję tego znaleziska. Niezwykle mnie ono ucieszyło – tym bardziej, że ostatnimi czasy coraz mniej spraw, działań i decyzji związanych z historią i szeroko pojętą kulturą naszego miasta napawa radością i satysfakcją regionalistów, miłośników miasta i badaczy jego historii…


NP2017-cerkiew-01Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy w Sierpcu w dniu poświęcenia. Maj 1902 r. Widok od północnego zachodu. Fot. ze zb. TNP.
NP2017-cerkiew-02Ikonostas w cerkwi w Sierpcu. 1902 r. (ikonostas nieznacznie przebudowano w późniejszych latach, por. fot. z 1915 r. w książce „W Sierpcu za cara…”, s. 133.) Fot. ze zb. TNP.
NP2017-cerkiew-05Goście uroczystości poświęcenia cerkwi w Sierpcu przed jej fasadą. 1902 r. Fot. ze zb. TNP.
NP2017-cerkiew-08Oficjele, dowódcy wojskowi i duchowni obecni na uroczystości poświęcenia cerkwi w Sierpcu. 1902 r. Fot. ze zb. TNP.
Reklamy

Kaplica cmentarna – gruntownie remontowana

Od kilku tygodni, odwiedzającym sierpecki cmentarz parafialny przy ul. Tadeusza Kościuszki, niewątpliwie „rzuca się w oczy” niecodzienny wygląd cmentarnej kaplicy w najstarszej części nekropolii. Obstawiona rusztowaniami, pozbawiona pokrycia i więźby dachowej wraz z pracującym wokół niej zastępem robotników – przywodzi jedną myśl – nareszcie!

Kaplica-2016-07Kaplica cmentarna w Sierpcu | 23 VI 2016 r. | Fot. Tomasz Kowalski

Pochodząca z 1870 roku neogotycka kaplica, wzniesiona staraniem proboszcza sierpeckiego ks. kan. Makarego Grabowskiego (prob. 1855-1890), dzięki przekazanym funduszom dziedzica części Sierpca, Władysława Waśniewskiego, została uroczyście poświęcona w sobotę 3 listopada 1877 roku.

Skoro Waśniewski wyłożył fundusze na budowę kaplicy to może sam w jej podziemiach spoczął? Okazały nagrobek jego syna – Witolda Konstantego Tadeusza Adolfa Waśniewskiego – studenta medycyny Uniwersytetu Warszawskiego (ur. 1856, zm. 1879) znajduje się przy południowej ścianie kaplicy. Istnieje podejrzenie, że kaplica w zamyśle miała być nekropolią dziedziców Waśniewskich (?). Nagrobek młodego Witolda został znacznie uszkodzony w 2011 roku (więcej na Sierpc Online >>), lecz zachował się do dziś dnia. Śladów po pochówku w kaplicy lub w jej obrębie Władysława oraz jego żony Marii z Piwnickich nie udało się znaleźć.

Gruntownie remontowano ją w 1924 roku, za proboszczowania w Sierpcu, ks. kan. Wincentego Chabowskiego (prob. 1922-1928). Przy okazji powiększenia cmentarza o kolejne 2 morgi gruntu, zbudowaniu nowego ceglanego parkanu – odrestaurowano rzeczoną kaplicę z zewnątrz oraz wewnątrz, założono nowy dach kryty blachą oraz uporządkowano kryptę pod jej posadzką. Jak informuje zachowana na fasadzie kaplicy niewielka tablica:

W PODZIEMIACH TEGO KOŚCIÓŁKA | SPOCZYWAJĄ ZWŁOKI | Ś. P. | JANA MALANOWSKIEGO | L. 77 ZM. W 1924 R.

Jak ustalił Paweł Bogdan Gąsiorowski, Jan Malanowski urodził się około 1847 w Maluszynie, zmarł 10 lutego 1924 w Trosce, był rolnikiem z Troski, synem Franciszka i Marianny z Trzcińskich. Czemu spoczął w podziemiach nowo odremontowanej kaplicy? Jaki udział w jej gruntownym remoncie z 1924 roku miał rolnik z Troski, skoro dane mu było spocząć w tym – co by dużo nie pisać – najbardziej reprezentacyjnym miejscu na cmentarzu?

Jeszcze więcej niepewności wzbudza druga tablica (zawieszona bez wątpienia później) upamiętniająca enigmatyczną (nic o niej nie wiemy), również zmarłą w 1924 roku, Józefę z Kędzierskich Kłobuszewską (ur. 1870, zm. 1924). Późniejsze i z pewnością nie związane z kryptą pod kaplicą są nazwiska umieszczone (po 1986 r.) na trzeciej tablicy na fasadzie kaplicy wspominające osoby Kazimierza Grodzickiego (ur. 1877, zm. 1964), oraz Walerię z Orzażewskich Grodzicką (ur. 1885, zm. 1971).

Czy kiedyś uda się ustalić kto tak naprawdę spoczął w podziemiach kaplicy?

Kaplica-daw06Kaplica cmentarna w Sierpcu | l. 20. XX w. | Fot. ze zb. Grażyny Kłos
Kaplica-daw04Kaplica cmentarna w Sierpcu | 1978 r. | Fot. Waldemar Burzawa, ze zb. WUOZ w Płocku

Kaplica zaprojektowana została jako prostokątna w rzucie z wejściem od północy. Elewacje zaplanowane są na niewysokim cokole, w połowie wysokości przedzielone wgłębnym fryzem, zwieńczone szerokim gzymsem. W elewacji północnej na osi umieszczono ostrołukowy rozglifiony portal, nad którym umieszczono odlaną w metalu inskrypcję:

BEATI MORTUI QUI IN DOMINO

[„Beati mortui qui in Domino [moriuntur]” – Błogosławieni umarli, którzy w Panu umierają – Ap 14,13]

Ponad inskrypcją znajduje się nisza w której znajduje się rzeźba Matki Bożej na neogotyckiej konsoli, nad którą takiż baldachim, w którego zwieńczeniu ażurowy krzyż wystający ponad kalenicę dachu. W narożnikach północno-wschodnim i północno-zachodnim znajdują się pinakle o czworobocznym trzonie, pod którymi podwieszone są baniaste formy z blachy cynkowej, zwieńczone pierwotnie kwiatonami (niezachowane). Po bokach trzonów zamontowano rzygacze o formach lwich głów. W elewacji południowej znajduje się rozeta, a narożne pinakle zredukowano do prostopadłościanów zamkniętych namiotowo (niegdyś – jak poświadczają archiwalne zdjęcia – również okryte były neogotyckimi dekoracjami z blachy, dziś niezachowanymi).

Wnętrze jednoprzestrzenne, nakryte kolebkowym sklepieniem.

[na podstawie Karty Ewidencyjnej Zabytków Architektury i Budownictwa w zbiorach WUOZ w Płocku, aut. Iwona de Rosset, listopad 1986]

Kaplica-daw01Kaplica cmentarna w Sierpcu | 1 VIII 2010 r. | Fot. Tomasz Kowalski
Kaplica-daw02Kaplica cmentarna w Sierpcu | 30 VIII 2011 r. | Fot. Tomasz Kowalski
Kaplica-daw03Kaplica cmentarna w Sierpcu | 27 IX 2008 r. | Fot. Tomasz Kowalski
Kaplica-daw05Kaplica cmentarna w Sierpcu | 3 X 2011 r. | Fot. Tomasz Kowalski

Rozpoczęty w czerwcu 2016 roku gruntowny remont kaplicy planowany (i potrzebny) był od dawna. Zapowiedziano go oficjalnie 1 listopada 2015 roku i rozpoczęła się zbiórka funduszy na ten cel. Sfinansowany zostanie on przede wszystkim z ofiar wiernych oraz przy udziale i wsparciu dotacji z Urzędu Miasta Sierpca.

W zakres planowanych prac wejdą: wymiana pokrycia dachowego i więźby dachowej, kapitalny remont blacharskiej dekoracji, wymiana tynków zewnętrznych i wewnętrznych, położenie tzw. tynków renowacyjnych, wymiana sieci elektrycznej, konserwacja lub wymiana stolarki. Przewidziane są także ewentualne wykopy ziemne i izolacja fundamentów, położenie posadzki i nowa malatura.

Wykonawcą robót jest sierpecka firma Budexpol. Proboszcz parafii farnej ks. kan. Andrzej Więckowski przewiduje zakończenie prac na przełomie września i października 2016 roku. Będzie to jednak zależne od posiadanych przez parafię środków na całkowite wykonanie tego zadania.

Kaplica-2016-01Kaplica cmentarna w Sierpcu | 23 VI 2016 r. | Fot. Tomasz Kowalski
Kaplica-2016-02Kaplica cmentarna w Sierpcu | 23 VI 2016 r. | Fot. Tomasz Kowalski
Kaplica-2016-03Kaplica cmentarna w Sierpcu | 23 VI 2016 r. | Fot. Tomasz Kowalski
Kaplica-2016-04Kaplica cmentarna w Sierpcu | 23 VI 2016 r. | Fot. Tomasz Kowalski
Kaplica-2016-05Kaplica cmentarna w Sierpcu | 23 VI 2016 r. | Fot. Tomasz Kowalski
Kaplica-2016-06Kaplica cmentarna w Sierpcu | 23 VI 2016 r. | Fot. Tomasz Kowalski

Kościół św. Wawrzyńca w Sierpcu

Obiektowi temu poświęcono dotychczas niewiele miejsca w sierpeckiej literaturze, a był on jedną z ważniejszych średniowiecznych budowli, jakie znajdowały się niegdyś w naszym mieście. Nie możemy zapominać,  że kościół św. Wawrzyńca był pierwszym parafialnym kościołem w Sierpcu.

blog_co_1056700_2148852_tr_grodzisko

Przypuszczalny wygląd grodu w Sierpcu. Tam też powstał pierwszy sierpecki kościół. Rys. z „Dzieje Sierpca i ziemi sierpeckiej”, Sierpc 2003 r

Uznaje się, że gród w Sierpcu mógł znajdować się w dolinie rzeki Sierpienicy, najprawdopodobniej w rejonie tzw. Ostrowa (ulice Marii Konopnickiej i św. Wawrzyńca; zobacz więcej >>). Jak powszechnie wiadomo, legendarny początek parafii w Sierpcu to rok 1003. Na podgrodziu wzniesiono pierwszy sierpecki kościół – otrzymał on wezwanie świętego Wawrzyńca i stał się główną świątynią rozwijającego się Sierpca do czasów XIV-XV wieku, kiedy to nieco na północ, w obecnym miejscu stanął kościół św. Wita, Modesta i Krescencji (zobacz >>). Pozostałości samego grodu istniały jeszcze w XVI wieku i stanowiły własność jednego z mieszczan. Wielu z badaczy wskazywało na zachowane do dziś, urbanistyczne rozwiązanie tzw. trójkąta między obecnymi ulicami Płocką i Piastowską, jako lokalizację sierpeckiego grodu. Teza ta wydaje się przekonująca, biorąc pod uwagę istniejące i czytelne jeszcze w końcu XVIII wieku wyniesienie terenu w tym miejscu, widoczne na planie miasta z 1800 roku. W północnym krańcu tegoż wyniesienia znajdował się kościół świętego Wawrzyńca. Całość wznosiła się wysoko na skarpie nad rzeką Sierpienicą, a poniżej wzniesienia rozpoczynał się tzw. Ostrów.

sierpc1800-grodzisko

Wyniesienie, które utożsamiane jest z sierpeckim grodem (zaznaczone na zielono) oraz kościół św. Wawrzyńca (czerwony okrąg), który mógł być kościołem grodowym. Plan miasta z 1800 r.

Po przeniesieniu siedziby parafii do nowego kościoła nad Sierpienicą, interesujący nas kościół nadal egzystował. Do XIX wieku odbudowywano go co najmniej dwa razy. Związane to było ze stanem technicznym kościoła, który nie przetrwał próby czasu. Sam fakt kilkukrotnej odbudowy kościoła świadczy o przywiązaniu mieszkańców do tego miejsca. Nie zapominajmy, że fara św. Wita wystarczająco spełniała funkcje duszpasterskie. Ówczesnym zwyczajem kościół św. Wawrzyńca pełnił funkcję kościoła filialnego.

Nie mamy niestety żadnych informacji o jego wyglądzie. Należy przypuszczać, że był budowlą skromną rozmiarami, budowaną z drewna. Wokół kościoła założony był niewątpliwie cmentarz – pierwszy chrześcijański cmentarz naszego miasta.

Pierwsze, pewne pisemne wzmianki znajdujemy dopiero w 1570 roku, kiedy to niejaki ksiądz Grabowski przekazał na kościół św. Wawrzyńca 15 złotych. Akta wizytacyjne z 1597 i 1609 mówią nam nieco więcej o istniejącej tu już zapewne drugiej, lub trzeciej budowli sakralnej. W ołtarzu głównym znajdowały się: rzeźba patrona – świętego Wawrzyńca oraz „bardzo stary” gotycki obraz świętej Anny. Istniał również ołtarz boczny, w którym umieszczono obraz świętego Mikołaja Biskupa.

Wokół kościoła nadal egzystował cmentarz, na którym jak wspomina wizytator – „niekiedy chowali się parafianie”. Cmentarz był otoczony drewnianym płotem, a na jego terenie, w rogu znajdowała się kostnica w dobrym stanie, zapewne również drewniana. Cmentarz miał wymiary 35×13 metrów.

W kościele odprawiano generalnie tylko dwie msze w ciągu roku – na odpust świętego Wawrzyńca i w drugą niedzielę października, na pamiątkę dedykacji kościoła. Zdarzało się również, że ksiądz odprawiał w kościółku mszę na specjalne życzenie wiernych.

Kościół nie posiadał swoich własnych szat poza dwoma starymi ornatami.

Kościół remontowano około 1615 roku, kiedy to wzmocniono jego konstrukcję dębowymi podwalinami, a dach pokryto gontem.

Około 1750 roku kościół zbudowano na nowo, od podstaw z inicjatywy podkomorzego płockiego – Grzegorza Dembowskiego. Kościół był budowlą całkowicie drewnianą. Posiadał dwoje drzwi, cztery okna i glinianą podłogę. Z tyłu znajdowała się maleńka zakrystia. Istniał drewniany chór, jednak nie było nań żadnego instrumentu.

Wewnątrz znajdował się jeden ołtarz z obrazem świętego Wawrzyńca i świętego Mikołaja. Nabożeństwa odprawiano wówczas tylko raz do roku – na odpust patrona, kiedy to urządzano uroczystą procesję.

W 1775 roku niewiele się zmieniło w wystroju kościoła. Dach poryty był gontem, posadzka i sufit obito deskami. Wizytator wspominał, że wnętrze wymaga renowacji. Nadal funkcjonował cmentarz, który na nowo został ogrodzony. Przy kościele mieszkał prebendarz, czyli kapłan opiekujący się majątkiem i czerpiący z niego dochody, nie miał jednak tytułu proboszcza, bo nadal kościół pozostawał filialnym.

Następował jednak okres ciężkich przeżyć wewnętrznych dla Rzeczpospolitej. Ta utraciła niebawem niepodległość. Kraj podzielono pomiędzy zaborców. Sierpc początkowo znalazł się w zaborze Pruskim. Miasto podupadało. Było zbyt mało funduszy. Nie myślano o ratowaniu podupadającego kościółka. Od 1775 roku, gdzie jak wspominaliśmy „wnętrze wymagało renowacji” dużo się zmieniło do 1813 roku. Do tego czasu zgniły podwaliny kościoła, częściowo zapadł się dach. Jak wspomina wizytator „jest już dużo zdezelowany„.

W 1813 roku przez Sierpc maszerowały wojska napoleońskie wracające spod Moskwy, w styczniu, bądź lutym tego roku zatrzymały się w Sierpcu. Zrujnowany i upadający kościółek rozebrano, a drewno przeznaczono do ogrzania wojska i gotowania posiłków. Zgromadzone i przechowywane w kościele sprzęty przeniesione zostały rok wcześniej z grożącego zawaleniem kościółka do parafialnej świątyni w Łukomiu (obecnie gmina Rościszewo).

W 1817 roku wizytator wspomina, że nadal istnieje cmentarz przy dawnym kościele, jednak nie ma na nim żadnego krzyża ani ogrodzenia.

Wizytator z 1819 roku dodaje, że do zrujnowania kościółka przyczynili się również mieszkańcy Sierpca. Według relacji wizytatora, już nie odbywają się pochówki na cmentarzu (istnieje już cmentarz poza granicami miasta), a mieszkańcy wypuszczają tu swoje bydło.

W latach dwudziestych XIX wieku, za przyzwoleniem komendarza (księdza, pełniącego obowiązki proboszcza), na placu cmentarnym wydzielono sześć działek i pobudowano tyleż domów, z których opłacano daninę. W posiadaniu kościoła pozostały jeszcze dwa niewydzielone ogrody na części placu pocmentarnego.

Na tym kończy się pisana historia najstarszego, sakralnego, chrześcijańskiego obiektu Sierpca. Na wydzielonych sześciu działkach istnieją do dziś dnia domy. Teren ten znajduje się na południe od ulicy, która dziś nosi nazwę Świętego Wawrzyńca. Taką też nosiła w okresie międzywojennym, po czym przemianowaną ją na Związków Zawodowych. Całe szczęście, że po 1989 roku powrócono do dawnej nazwy ulicy, choć w ten sposób przypominając o dawnym charakterze tego miejsca.

Niestety, poza nazwą ulicy nie zostały żadne materialne ślady po istnieniu tu od średniowiecza kościoła.

Jednak podczas budowy komórek gospodarczych na zapleczu posesji nr 2 odkryto w wykopach szkieletowe pochówki ludzkie związane z istniejącym tu cmentarzem. Natrafiono też na relikty samego kościoła – odkryto wówczas kamienne konstrukcje fundamentowe, na które natrafiano przy budowach na sąsiednich działkach – na południe i południowy zachód.

Odnalezione materiały pobrano i poddano analizie (materiał kostny i ceramikę), znaleziska wydatowano na przedział XIV do XVII wieku. Nikt jednak nie pomyślał o jakimkolwiek upamiętnieniu tego miejsca. Nie stało się to do dziś dnia. Nigdy nie przeprowadzono ekshumacji szczątków, teren ten nadal pozostaje cmentarzem.

Mało osób zdaje sobie sprawę z historyczności jednej z cichych, ciasnych, miejskich uliczek, gdzie tuż za stłoczonymi budynkami, na ich podwórkach, prawie 200 lat temu napoleońscy oficerowie raz na zawsze rozebrali drewniany kościółek, a wraz z nim historię o początkach chrześcijaństwa w Sierpcu.

wawrzyn (3)

Sierpc, ul. Świętego Wawrzyńca. Widok ku zachodowi. Na zdjęciu posesja pod adresem Płocka 11 (dom frontowy, łącznik i oficyna). Fot. Tomasz Kowalski, 2014 r.

wawrzyn (1)

Sierpc, ul. Świętego Wawrzyńca. Widok ku wschodowi. Na zdjęciu łącznik i oficyna posesji pod adresem Płocka 11. W tle dom murowany Świętego Wawrzyńca 2. Fot. Tomasz Kowalski, 2014 r.

wawrzyn (2)

Sierpc, ul. Świętego Wawrzyńca. Widok na południe. Wejście na podwórze posesji pod adresem Płocka 11. W tle dom Płocka 13D. Fot. Tomasz Kowalski, 2014 r.


Cennym źródłem dotyczącym budowli kościoła św. Wawrzyńca, oraz zabudowań i gruntów parafialnych okazuje się plan miasta Sierpca z 1800/1 roku, na którym zaznaczono ową budowlę.

wawrz1

Sierpc, plan prebendy świętego Wawrzyńca. Na podkładzie pruskiego planu miasta z 1800/1 roku. Rys. T. Kowalski

Na podstawie planu można przyjąć, że grunty należące do prebendy świętego Wawrzyńca w Sierpcu rozpoczynały się od obecnej ulicy Płockiej (na planie Plocker Strasse) aż do samej rzeki Sierpienicy (na planie neue Sierpenica [dla odróżnienia od alte Sierpenica – nieistniejącego dziś starorzecza tworzącego tzw. Ostrów, czyli „wyspę” między obiema rzekami]).

Grunt podzielony był na cztery parcele, z których na pierwszej, najbliższej ulicy Płockiej, oznaczonej numerem C1 wznosił się drewniany kościół.

Jednonawowa  budowla z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i aneksem [może zakrystią?] od północy, podpisana została jako Laurentus Kirche. Co ciekawe, na tzw. Kirchhofie, czyli dziedzińcu kościelnym, nie oznaczono (jak w przypadku kościoła Farnego, czy kościoła Ducha Świętego) cmentarza przykościelnego. Może to wskazywać, że wówczas taki tu nie funkcjonował, choć miało to miejsce na pewno w poprzednich wiekach. Na wschód mieściła się kolejna parcela, oznaczona numerem C2. Na planie da się zauważyć skarpę i obniżenie gruntu, widoczne w terenie do dziś. Jeden mniejszy murowany na północy, a na południe od niego obszerniejszy drewniany. Można przypuszczać, że był to dom prebendarza, skoro można odczytać niemiecki podpis Pfarr Wohnung. Kolejna, trzecia już działka nosiła numer C3. Wznosił się tu niewielki drewniany budynek nieznanego przeznaczenia. Nad samą rzeką, na parceli numer C4 znajdował się parafialny ogród podpisany Pfarre Garden.


Wizytacja biskupia z 25 kwietnia 1775 roku wspomina o kościele /pisownia oryginalna/:

[104] 1. Kościółek w miasteczku Sieprcu cały drewniany poświęcony tylko, wystawiony przez Wielmożnego Dembowskiego podkomorzego płockiego. Erekcji tegoż kościółka nie masz. […] tego beneficjum kolator Wielmożny podkomorzy jus patronatus laicale. Kościółka wspomniany już patron Św. Wawrzyniec, dzień święta jego obchodzi się die 10 augusti.

2. Ołtarz jeden portatile mobile unum z relikwiami Św. Deodati, Placidy, Kolumby, obrusami trzema pokryty. Obrazy w tym ołtarzu dwa malowane decenter. […]

6. Kościółek reparacji potrzebuje, ściany całe, posadzka i sufit z desek. Okien trzy dobre, drzwi dwoje dobrze zamykają się. Dach gontami obity, reparacji potrzebuje. Sygnatura czyli kopułka na środku kościółka z dzwonkiem. Cmentarz dobrze oparkaniony i zamknięty. Dom czyli rezydencja dla księdza dobra, innego mieszkania nie masz oprócz chaty, którą ubogi dla siebie postawił.

7. […] Tego kościółka dochód roczny z prowizji zł pol. 70 od sumy 2000 przez JP Michała Rościszewskiego, dworzanina JKM zapisanej w grodzie płockim na dobrach sieprskich roku 1644 feria 6 post fes tum s. Bartolomei i ogrodów do domu dwa. Pro fabrica ecclesiae żadnych dochodów.

8. Kościółka tego rektor ks. Tomasz Muchowiec continuo residet lat wieku swego 73 [..]

[105’] Opisanie krótkie supellectillis eclesiastice. Kielich z pateną srebrny wyzłacany meo sumptu – 1, tabliczka srebrna – 1, lichtarzy drewnianych większych i mniejszych – 10, krzyżyk drewniany – 1, dzwonków w kościele – 2, kociołek miedziany mea cura przysposobiony – 1, krzyżyk mosiężny – 1, pacyfikał z sedesem miedzianym – 1.

Ornaty: ornat ze wszystkim czerwony podłej materii – 1, ornatów białych różnego koloru materialnych – 3, a z tych jeden bez stuły, manipularza, ornat fioletowy z stułą i manipularzem – 1, ornat żałobny z stułą, manipularzem – 1, ornat zielony z stułą i manipularzem – 1, welów różnego koloru i palków i bursów – 5.

Bielizna: alba nowa dobra – 1, alba zła – 1, humerałów – 3, korporałów – 5, puryfikaterzów – 15, ręczników – 2.

Książki kościelne: mszałów starych – 2, relikwialny dobry – 1, ewangeliczka – 1, żelazo do opłatków – 1, miseczka cynowa mała – 1.

Na podstawie: Grzybowski Michał Marian, MATERIAŁY DO DZIEJÓW ZIEMI PŁOCKIEJ – Z archiwaliów diecezjalnych płockich XVIII wieku, część 1, Towarzystwo Naukowe Płockie, Płock 1981.

wawrz2

Sierpc, prebenda świętego Wawrzyńca – granice i budynki (wg planu z 1800/1 r. na współczesnym zdjęciu satelitarnym). Rys. T. Kowalski

 

wawrz3

Sierpc, prebenda świętego Wawrzyńca – granice i budynki (wg planu z 1800/1 r. na współczesnej mapie (OpenStreetMap). Analiza mapy pozwala z dużą dozą prawdopodobieństwa ulokować kościół i cmentarz świętego Wawrzyńca na parceli Płocka 11. Warto zwrócić uwagę na kształt dawnych działek pokrywający się (w części zachodniej) ze współczesnym rozgraniczeniem katastralnym (m.in. granica z parcelą Płocka 13, czy bieg ulicy Świętego Wawrzyńca. Rys. Tomasz Kowalski.

 

Kościół św. Stanisława Kostki w Sierpcu

DSC_3956

RYS HISTORYCZNY:

Rozpoczęcie budowy kościoła miało miejsce w maju 1911 roku. Świątynię wznoszono dla sprawowania kultu religijnego przez miejscową parafię ewangelicko-augsburską istniejącą w Sierpcu od 1837 roku. Projekt neogotyckiej świątyni wykonał architekt gubernialny płocki Bolesław Zienkiewicz. Kościół uroczyście poświęcono 15 maja 1913 roku.

W 1945 roku, gdy ewangelicy zniknęli z terenu ziemi sierpeckiej, a parafia protestancka w naszym mieście przestała istnieć, kościół został opuszczony. Wnętrze częściowo ograbiono i zdewastowano. Na skutek starań władz kościelnych dopiero w 1946 roku obiekt przydzielono kościołowi rzymskokatolickiemu. Uchroniło to budowlę od totalnej grabieży, a pewnie w efekcie rozbiórki.

Po malowaniu wnętrza i przystosowaniu do kultu, od września 1947 roku rozpoczęto odprawianie nabożeństw, głównie dla młodzieży szkolnej, w związku z bliskością sierpeckich szkół. Od tego czasu do świątyni przylgnęła nazwa kościoła gimnazjalnego, a z czasem kościoła szkolnego.

Sierpc-poewangelicki 05

Wnętrze kościoła poewaneglickiego w Sierpcu. Ingres ks. W. Abramczyka, 1981 r. Fot. z archiwum parafii św. Maksymiliana Kolbego w Sierpcu

Kościół użytkowany był i obsługiwany przez miejscowych wikariuszy. Było to oparte na dzierżawie, którą sukcesywnie przedłużano. Niestety w kościele nie czyniono większych remontów, dlatego był w kiepskim stanie technicznym. Nie było w nim niczego poza ołtarzem, trzydziestoma starymi sosnowymi ławkami (przeniesionymi z jednego z sierpeckich kościołów), dwoma ornatami i jednym kielichem mszalnym. W latach 60. XX wieku prowadzone były rozmowy pomiędzy przedstawicielami obu wspólnot wyznaniowych. W grudniu 1968 roku w Warszawie sporządzono akt notarialny kupna-sprzedaży. Od tej pory parafia sierpecka mogła jako prawny właściciel przystąpić do zamierzonych modernizacji.

POWOŁANIE PARAFII I ROZBUDOWA ŚWIĄTYNI

Dnia 8 września 1981 roku utworzono dekretem biskupa płockiego Bogdana Sikorskiego parafię p.w. bł. Maksymiliana Kolbego. Teren parafii wydzielono z parafii sierpeckiej pw. św. Wita, Modesta i Krescencji. Na pierwszego proboszcza nominowano ks. Wacława Abramczyka.

Sierpc-poewangelicki 01

Kościół św. Stanisława Kostki w Sierpcu (poewangelicki), ok. 1985 r. Fot. ze zbiorów Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu.

Sierpc-poewangelicki 02

Sierpc, rozbudowa kościoła poewangelickiego. Fot. l. 80. XX w. Paweł Bogdan Gąsiorowski.

Już w 1983 dzięki staraniom energicznego proboszcza, podjęto się rozbudowy skromnej ewangelickiej świątyni. Rozebrano prezbiterium i zakrystię znajdującą się od zachodu. Rozpoczęto proces budowy poprzecznej nawy i nowego prezbiterium z dwiema zakrystiami. W tym czasie, w starej części odprawiano nabożeństwa. Budowę nowej części zakończono w 1988 roku.

Po czterech latach, wiosną 1992 roku rozpoczęto pracę nad przebudową starej części kościoła wykonanej w stylu neogotyckim. Usunięto empory ze ścian bocznych, wybudowano nowe, masywniejsze filary, wybudowano nowe sklepienie. W nienaruszonym stanie pozostała tylko wieża i fragmenty dwóch ścian bocznych. W tym czasie nabożeństwa przeniesiono do ukończonej już nowej części kościoła (nawy poprzecznej i prezbiterium).

Sierpc-poewangelicki 03

Sierpc, wnętrze kościoła poewangelickiego, 1989 r. – tu już po wybudowaniu nowej części. Stara część kościoła „czeka” na remont (służy jako tymczasowy magazyn). Fot. przekazała Linda Marks Pauling z Kaliforni.

Sierpc-poewangelicki 04

Sierpc, wnętrze kościoła poewangelickiego, 1989 r. – tu już po wybudowaniu nowej części. Stara część kościoła „czeka” na remont (służy jako tymczasowy magazyn). Fot. przekazała Linda Marks Pauling z Kaliforni.

Zakończeniem przebudowy, a właściwie budowy nowej świątyni, rozpoczętej w 1983 roku było poświęcenie połączonych obu części kościoła w 1996 roku, jako jednej, integralnej świątyni p.w. św. Stanisława Kostki.

Sierpc-poewangelicki 06

Przebudowa starej części kościoła, 1992 r. Fot. ze zbiorów parafii św. Maksymiliana Kolbego w Sierpcu.

Sierpc-poewangelicki 07

Przebudowa starej części kościoła (rozbiórka sklepienia i empor), 1992 r. Fot. ze zbiorów parafii św. Maksymiliana Kolbego w Sierpcu.

DSC_3344

Sierpc, kościół św. Stanisława Kostki, wnętrze, fot. T. Kowalski, 2015 r.


Zobacz też:
Dzwon kościoła ewangelickiego
Szkoła ewangelicka w Sierpcu
„W starym albumie…” cz. 4

Kościół Świętego Krzyża w Sierpcu

DSC_0779

Sierpc, kościół Świętego Krzyża (ruina). Widok od północnego wschodu. Fot. J. Kowalski, 2012 r.

Poza miastem, w dawnym kompleksie leśnym zwanym popularnie „Borkiem Sierpeckim” w latach dwudziestych XIV wieku zbudowano kościół pod wezwaniem Świętego Krzyża. Fundacja pochodziła zapewne od jednego z właścicieli wsi Miłobędzyn.

„kościół z kamienia polnego, na skutek morowej zarazy mieszczanin Oravaz, któremu cała rodzina zachorowała, a po przyrzeczeniu wyzdrowiała, wystawił i zaopatrzył na cmentarzu grzebalnym”.

Świadczyłoby to o tym, że kościół pobudowano jako kaplicę cmentarną na podmiejskim cmentarzu. Warto wspomnieć, że w Borku już od XIII wieku chowano zmarłych na zarazę.

Kościół był budowlą kamienną. Ściany zbudowano z ociosanego kamienia. Szkarpy oraz obramowania okien wykonano z palonej cegły. Protokół wizytacyjny z 1597 roku (w wolnym tłumaczeniu na język polski) wspomina, że:

„budowla dość obszerna, murowana, kryta gontem, wyposażona w trzy ołtarze. Ołtarz główny posiadał starożytne malowidła”.

W 1598 roku Katarzyna Sieprska poleciła naprawić dach kościoła i ogrodzić cmentarz. Sprawiła również nowe szklane okna i dwa nowe obrazy.

Z 1756 roku pochodzi wzmianka o mieszkającym przy kościele tercjarzu benedyktyńskim Benedykcie Płoczkiewiczu, który sprawował opiekę nad budynkiem kościoła.

Z informacji z 1776 roku, dowiadujemy się, że:

„znajduje się w Borku Sierpskim kościół murowany św. Krzyża, robotą krzyżacką, przy którym mieszka ojciec pustelnik Bońkowski. Ten kościół w dachu i w murach jest nadrujnowany.”

Określenie „robota krzyżacka” zapewne odnosi się do sposobu budowy – przemieszania kamieni polnych oraz wypalonej cegły – który jak się niegdyś przyjmowało, był „pomysłem” krzyżackim.

Pod koniec XVIII wieku klęski które nadeszły na północne Mazowsze (epidemie i wojny związane z utratą niepodległości), spowodowały, że kościół znalazł się w ruinie. Zaprzestano odprawiania jakichkolwiek nabożeństw. W 1817 roku napisano w protokole wizytacyjnym parafii sierpeckiej:

„Kościół św. Krzyża murowany, zrujnowany około 1797, teraz sam wręb stoi miejscami w bokach powybijany, długości łokci 65, szerokości 30. Cmentarz długości 115, szerokości 69 (…) ołtarze gdzie się podziały nie wiadomo, oprócz obrazu Pana Jezusa Ukrzyżowanego (…) słynącego łaskami, [który] znajduje się w kaplicy klasztornej panien zakonnych benedyktynek Sierpcu. O innych sprzętach, naczyniach (…) nie jest też wiadomo.

Zniszczone zostały również budynki, znajdujące się w pobliżu kościoła. Z 1837 roku pochodzi wzmianka:

„Na polu pod Gorzewem są mury kościółka św. Krzyża, bez dachu (…) zupełnie zniszczony„.

Kościół poddawany był wandalizmom. Mury służyły za darmowe źródło budulca. Jednak wokół stojących wśród pól ruin, nadal grzebano zmarłych. Stało się tak na przykład podczas zarazy w 1855 roku. Według ustnego przekazu jeszcze w okresie międzywojennym widoczne były ślady mogił, a jedną z nich ktoś się jeszcze opiekował.

W 1906 r. ks. Walenty Załuski tak opisał ruiny kościoła:

„[jest też] kościół św. Krzyża z cmentarzem, który już podczas pożaru w 1794 był w ruinie, o którym nie mamy żadnych danych historycznych. Smutno tylko patrzeć na te głazy obszernej niegdyś świątyni, jako jej ruiny opowiadają, kędy mieszczą się wszelkie gady i różnorodne ptactwo, które trzepotaniem, syczeniem i głuchym odgłosem wzbudzają jakby smętne echa przeszłości w sercu przechodnia i proszą o pomoc dla domu, kędy się przez wieki całe odbywała Niekrwawa Ofiara! | Zapewne parafianie sierpscy pomyślą o ogrodzeniu tych ruin, aby je uchronić od zbytnich nawiedzań przez różne zwierzęta”

KrzyzZaborowski 01

Ruiny kościoła Świętego Krzyża. Widok od południowego wschodu. Fot. S. Zaborowski, ok. 1910 r. (Źródło: IS PAN, sygn.: B0000002742 r.)

KrzyzZaborowski 02

Ruiny kościoła p.w. Krzyża Świętego. Widok od zachodu. Fot. S. Zaborowski, ok. 1910 r. (Źródło: IS PAN sygn. B0000002743R)


Kościół przetrwał do dziś w złym stanie. Pozostał jedynie fragment południowej ściany z fragmentem okna zamkniętego łukiem pełnym (jeszcze kilkadziesiąt lat temu) oraz zarys fundamentów. Dzięki nim łatwo wyobrazić można sobie wielkość świątyni. Posiadała ona wymiary około 18 na 10 metrów. Od strony północnej dobudowana była zakrystia, której zarys fundamentów jest również czytelny.

Kościół św. Krzyża (8)

Kościół Świętego Krzyża w Sierpcu. Widok od południowego zachodu. Dwudziestolecie międzywojenne. Fot. ze zb. S. Szablewskiej, przekazała G. Kłos.

Kościół św. Krzyża (1)

Kościół Świętego Krzyża w Sierpcu. Widok od zachodu. Dwudziestolecie międzywojenne. Fot. ze zb. S. Szablewskiej, przekazała G. Kłos.

SwietegoKrzyza 1966 01

Kościół Świętego Krzyża w Sierpcu. Widok od północnego wschodu. Fot. M. Mickiewicz, 1966 r. ze zb. WUOZ w Płocku

SwietegoKrzyza 1966 02

Kościół Świętego Krzyża w Sierpcu. Widok od południa. Fot. M. Mickiewicz, 1966 r. ze zb. WUOZ w Płocku

SwietegoKrzyza 1966 03

Kościół Świętego Krzyża w Sierpcu. Widok od północy. Fot. M. Mickiewicz, 1966 r. ze zb. WUOZ w Płocku

W 1980 roku proboszcz sierpecki, ksiądz Jan Krawczyński, ogrodził działkę cmentarza i ruiny kościoła. W 2004 roku przeprowadzono w rejonie ruin badania architektoniczne murów kościoła, kierowane przez Zbigniewa Polaka. Odbudowano wówczas południową przyporę, by zapobiec przechyleniu zachowanej ściany i całkowitej destrukcji obiektu. Badania dały nowe światło na historię budowli, oraz pozwoliły zrekonstruować plan świątyni i oszacować jej wymiary (dokumentacja badań w zbiorach WUOZ w Płocku).

Polak2004

Sierpc, kościół Świętego Krzyża. Plan zachowanych reliktów. Rys. z dokumentacji autorstwa Zbigniewa Polaka, 2004 r. Fot. z arch. WUOZ w Płocku.

Kunkel2006

Sierpc kościół Świętego Krzyża. Propozycja odbudowy autorstwa Roberta Kunkla z Politechniki Warszawskiej (na górze – widok elewacji; na dole – plan przyziemia i dyspozycja niektórych elementów wystroju i wyposażenia), skan za: Architektura gotycka na Mazowszu, 2006, s. 324. Warto zaznaczyć, że projekt ten tylko w pewnym stopniu odnosi się do ustaleń płynących z przeprowadzonych w 2004 roku badań architektonicznych i zachowanych reliktów średniowiecznej budowli i jest w dużej mierze próbą architektonicznej kreacji.

DSC_4786

Kościół Świętego Krzyża w Sierpcu (ruina). Fot. T. Kowalski, 2016 r.

DSC_4762

Kościół Świętego Krzyża w Sierpcu (ruina). Fot. T. Kowalski, 2016 r.

DSC_4778

Kościół Świętego Krzyża w Sierpcu (ruina). Fot. T. Kowalski, 2016 r.

DSC_4772

Kościół Świętego Krzyża w Sierpcu (ruina). Fot. T. Kowalski, 2016 r.


Dziś niestety brak jest jakiegokolwiek oznakowania kościoła. A przecież jest to cenny zabytek – relikt dawnej chrześcijańskiej świątyni –  „milczący świadek minionych wieków”. Dokoła rozbudowuje się nowe osiedle (zwane popularnie Zatorzem) – może znajdą się środki, by upamiętnić to miejsce stosowną tablicą informacyjną lub pamiątkową płytą (jak zrobiono to w przypadku ruin kościoła Świętego Krzyża i św. Szczepana w niedalekim Dobrzyniu nad Wisłą – zob. fotografie poniżej)? Warto przecież wzbudzić wśród nowych, młodych pokoleń sierpczan refleksję, że w miejscu tym (jak pisał to w 1906 r. ks. Załuski) „przez wieki całe odbywała [się] Niekrwawa Ofiara!” i Dnia Pańskiego oczekują tu dziesiątki pokoleń naszych przodków.

DSC_6360

Dobrzyń nad Wisłą. Upamiętnienie ruin dawnego kościoła farnego. Fot. T. Kowalski, 2011.

DSC_6361

Dobrzyń nad Wisłą. Upamiętnienie ruin dawnego kościoła farnego. Fot. T. Kowalski, 2011.

DSC_6363

Dobrzyń nad Wisłą. Upamiętnienie ruin dawnego kościoła farnego. Fot. T. Kowalski, 2011.

Kościół farny śś. Wita, Modesta i Krescencji

KOŚCIÓŁ FARNY p.w. śś. Męczenników Wita, Modesta i Krescencji


blog_co_1056700_2148852_tr_835840625Kościół parafialny w Sierpcu. Drzeworyt z Tygodnika Ilustrowanego, 1869, nr 104.
Ryt. P. Dziedzic, 1869 r.

RYS HISTORYCZNY

Przyjmuje się, że wezwanie parafii (mające jakoby archaiczny charakter) dowodzi „starożytności” świątyni. Dość „sympatyczne” (jak to określił swego czasu Paweł B. Gąsiorowski) podanie, odnotowane już w XIX wieku, wymienia rok 1003, jako czas założenia parafii w Sierpcu i wzniesienia z inicjatywy płockich benedyktynów pierwszej świątyni – rzekomo na gruzach pogańskiego miejsca kultu (względnie świątyni).

Historyczne wzmianki o parafii w Sierpcu pochodzą dopiero z XIV wieku. Budowa obecnej świątyni rozpoczęła się zapewne wiek później. Przyjmuje się, że częściowo wykorzystano wówczas wcześniejsze mury nieznanej nam bliżej świątyni kamienno-ceglanej (na dowód wskazywana jest ściana północna prezbiterium). Miał tu stać kościół romański (Łoziński, Miłobędzki 1967; Witwicki 1972) sięgający wieku XII (!). Zdaniem Roberta Kunkela – tę fałszywą interpretację należy stanowczo odrzucić.

Obecnie istniejącą świątynię wzniósł budowniczy Jan z Przasnysza z synami (ten sam warsztat budował kościoły Najświętszej Marii Panny i Ducha Świętego) na przełomie XV i XVI w. Fundatorami byli właściciele miasta – Sieprscy. Prawdopodobnie w 1520 r. konsekrowano kościół. Prawdopodobnie w niedługim czasie później dobudowano od południa kaplicę grobową dla fundatorów. Pochowano w niej starostę płockiego, Prokopa Sieprskiego w 1515 roku. W 1569 roku kaplicę remontowano. Fakt ten upamiętnia piaskowcowa tablica, umieszczona niegdyś na ścianie zewnętrznej świątyni (dziś wewnątrz kościoła). Tekst na tablicy:

,,Magnificus dominus Andreas Sieprski a Gulczewo, Palatinus Ravensis, Capitaneus Plocensis, capellam in seniorum corpora requiest, restauravit Anno Domini 1569 Aetatis vero sue LXXI.’’

Trzecim etapem rozbudowy świątyni, była budowa kwadratowej wieży od strony zachodniej przeprowadzona między 1520 a 1540 rokiem, z inicjatywy proboszcza Jana Sieprskiego.

blog_co_1056700_2148852_tr_sierpc_kosc_farny__03__na_ss_zmniejszKościół Farny w Sierpcu. Rzut przyziemia. Rys. T. Kowalski

Od strony północnej prezbiterium znajdowały się nieistniejące dziś zakrystia ze skarbcem (wymieniane w wizytacjach, rozebrane w XIX w.). Świątynia ucierpiała w pożarach w latach: 1630, 1648, 1794; w latach II wojny światowej pełniła funkcję magazynu zboża.

Kościół wymaga szczegółowych badań architektonicznych i dokładnej analizy źródeł, które pozwoliłyby na lepsze rozpoznanie dziejów budowlanych świątyni.


blog_co_1056700_2148852_tr_1215750595
Kościół w okresie I wojny światowej.
Pocztówka, z allegro.pl

DYSPOZYCJA PRZESTRZENNA OBIEKTU

Kościół murowany, jednonawowy, orientowany z prezbiterium węższym, zamkniętym prosto. Od południa kaplica grobowa i kruchta. Przy prezbiterium od strony południowej kwadratowa zakrystia. Od zachodu masywna, czterokondygnacyjna wieża na planie czworoboku. W przyziemiu wieży kruchta. Świątynia przekryta stropem z fasetą. Kaplica otwarta ku nawie półkolistą, wysoką arkadą. Nawa oddzielona od wieży szerokim, ostrym łukiem. Od zachodu chór muzyczny murowany, wsparty na trzech koszowych arkadach. Wejście główne, zachodnie zamknięte ostrołukowo. Okna w nawie zamknięte koszowo, w wieży – ostrołukowo.

blog_co_1056700_2148852_tr_kosciol_ss._meczennikow__108_Kościół w 2009 r. Fot. Tomasz Kowalski
blog_co_1056700_2148852_tr_kosciol_ss._meczennikow__52_blog_co_1056700_2148852_tr_kosciol_ss._meczennikow__102_
Widok na kapliczkę stojącą na cmentarzu przykościelnym w latach 50-tych i współcześnie. Fot. MWM, Fot. red.

WYPOSAŻENIE:

  • Ołtarz główny, barokowy z XVIII wieku z elementami rokokowymi. W polu głównym kopia obrazu Matki Bożej Częstochowskiej, przysłaniana wizerunkiem Zmartwychwstania Chrystusa. Nad bramkami figury świętych Stanisława i Wojciecha. Na gzymsach figurki puttów. W zwieńczeniu obraz św. Wita, Modesta i Krescencji.
  • Ołtarz boczny, późnobarokowy, z końca XVIII wieku. W polu głównym obraz Matki Bożej Różańcowej, w zwieńczeniu obraz św. Józefa (?).
  • Prospekt organowy, rokokowy, z końca XVIII wieku.
  • Rzeźbiona ambona i stalle, z warsztatu Piotra Dąbka z Brodnicy, z połowy XX wieku.
blog_co_1056700_2148852_tr_kosciol_ss._meczennikow__39_blog_co_1056700_2148852_tr_kosciol_ss._meczennikow__91_
Gotycka wieża kościoła, oraz wnętrze świątyni (część zachodnia). Fot. red.
blog_co_1056700_2148852_tr_kosciol_ss._meczennikow__26_blog_co_1056700_2148852_tr_kosciol_ss._meczennikow__33_
Wnętrze świątyni (widok na wschód) oraz barokowy ołtarz główny. Fot. red.

CZYTAJ WIĘCEJ NA „STARYM SIERPCU”:
  • O tajemniczych kamieniach w murach sierpeckiej fary – zobacz >>
  • O polichromii Władysława Drapiewskiego – zobacz >>
  • O rokokowej monstrancji z kościoła farnego – zobacz >>
  • O nieistniejącej ambonie łodziowej w kościele farnym w Sierpcu pisałem w: Ambona łodziowa w Sierpcu – geneza zjawiska artystycznego i jego sierpeckie echa, „Notatki Płockie. Kwartalnik Towarzystwa Naukowego Płockiego” 242/1 (2015), s. 16–21.
  • O niektórych heraldycznych motywach ukrytych w murach sierpeckiej fary pisałem w: Heraldyczne ślady w sztuce ziemi sierpeckiej, [w:] Opowieści genealogiczne z ziemi sierpeckiej: 400. rocznica śmierci Bartłomieja Paprockiego, red. Paweł Bogdan Gąsiorowski, Sierpc 2014, s. 49–84, ISBN: 978-83-62177-13-4