Cmentarz ewangelicki – Lisice Nowe

LISICE NOWE (gm. Mochowo, pow. sierpecki)
dawniej również Kolonia Lisice, Lisice Kolonia, Lisice Rumunki


Położenie cmentarza – mapy

Ros1914 Lisice Nowe

Fragment rosyjskiej mapy Новая Топографическая Карта Западной России z 1914 roku (arkusz XXI-6, skala 1:84 000;) z zaznaczonym zielonym okręgiem cmentarzem ewangelickim w Lisicach (błędnie podpisany jako Кат. [=Католическое кладбище, cmentarz katolicki].

KdWS 1915 Lisice Nowe

Fragment niemieckiej mapy Karte des westlichen Russlands z 1915 roku (arkusz E 31 Płock, skala 1:100 000) z zaznaczonym zielonym okręgiem cmentarzem ewangelickim w Lisicach. Inny cmentarz przy sąsiedniej drodze oznaczony na czerwono jest najpewniej błędem kartografów.

LINK DO WSPÓŁCZESNEJ MAPY GOOGLE >>


Opis cmentarza

Położenie

Cmentarz położony w północnej części wsi, przy drodze z Bożewa do Mochowa (przez Dobrzenice Duże), po jej wschodniej stronie, naprzeciw gospodarstwa nr 13. Widoczny z oddali jako duże skupisko wysokich drzew, otoczone dokoła polami uprawnymi.

DSC_9529

Cmentarz ewangelicki w Lisicach Nowych. Widok od południa.

DSC_9534

Cmentarz ewangelicki w Lisicach Nowych. Widok od północy.


Podstawowe informacje

Lisice były kolonią wsi Bożewo, powstałą w końcu XVIII wieku (jej istnienia nie wymienia stosunkowo szczegółowa wizytacja biskupia parafii rzymskokatolickiej w Bożewie z 1725 roku; podobnie kolejne – z 1740 i 1776 roku; w 1781 roku zanotowano brak dysydentów na obszarze parafii – wyraźnie zaznaczono, że nie ma w parafii innego niż katolicki cmentarza). Miano wsi pochodzi od rodu Lisickich, właścicieli dóbr w parafii Bożewo (m.in. Obręb Wielki) oraz w parafii Kurowo (Lisice Folwark). W 1800 roku Bożewo wraz z kluczem sąsiednich wsi przeszło w ręce rodu Zaleskich. Dodać należy, że w Kolonii Lisice część ziemi należała również do Wojciecha Kowalewskiego (zm. tamże 11 II 1831 r.).

Kilka lat wcześniej (niedługo przed 1798 rokiem) na północ od Lisic (w stronę wsi Głuchowo) wykształciła się nowa część wsi nazwana Lisice Rumunki. Sprowadziła się tam wówczas grupa rolników wyznania ewangelickiego (w aktach metrykalnych określano ich jako: evangelico reformata). Wśród pierwszych odnotowanych rodzin były familie noszące nazwiska: Sztych, Schilk (1798 r.), Neüman (1799 r.), Blaske, Ryszke, Tzyn, Treychel, Wetzel (1800-1801 r.). Warto dodać, że w tym samym czasie na drugim krańcu przyszłej ewangelickiej parafii sierpeckiej również osiedlono luterańskich kolonistów – na ok. 1800 rok datuje się początki osadnictwa w Sokołowym Kącie (zob. więcej >>). Rumunek ten został zaplanowany jako typ wsi rzędówki – luźno rozrzucone gospodarstwa ulokowano po jednej (zachodniej) stronie drogi, a prostopadłe do szosy pasy pól uprawnych – po stronie przeciwnej. Szczególną cechą gospodarstw zakładanych w Lisicach Rumunkach była obecność sadów i duża ilość drzew owocowych otaczających domostwa.

6 maja 1798 roku pierwszy raz na kartach ksiąg metrykalnych pojawiają się mieszkańcy Lisic Rumunek. Wówczas proboszcz bożewski ochrzcił małą Monikę Karolinę, córkę Michła Sztycha i Elżbiety z domu Lisówka. Z kolei już we wrześniu tego roku mamy poświadczonego mieszkańca Lisic Rumunek wyznania ewangelickiego – wówczas Jan Schilk przyniósł bożewskiemu proboszczowi do chrztu swojego nowo narodzonego syna Jakuba Joachima, którego matką była Regina Schilk.

Z analizy akt metrykalnych wynika, że nowo osiedleni mieszkańcy pochodzili z Ziemi Dobrzyńskiej. Jako miejsca ich urodzenia pojawiają się m.in. parafie w Lipnie i Wielgiem.

W 1817 roku Kolonia Lisice określona została jako wieś dziedziczna Józefa Zaleskiego, w której znajdowało się 16 domów i mieszkało 39 mieszkańców. Na terenie całej parafii w Bożewie mieszkało wówczas 78 akatolików (z pewnością luteran – Żydów wymieniono osobno – 34 osoby).

Zarówno w 1819, jak także w 1825 roku, wspomniano w protokole wizytacji biskupiej, że na cmentarzu przykościelnym w Bożewie wyznaczone jest osobne miejsce do pochówków akatolików.

Po utworzeniu w Sierpcu parafii ewangelickiej w 1837 roku i dookreśleniu jej granic, w 1840 roku dokonano spisu miast, wsi i osad należących do niej oraz zestawiono statystycznie członków parafii. W Lisicach mieszkało 15 rodzin, o łącznej liczbie 77 wyznawców luteranizmu.

Lisice Otto Lange

Cmentarz ewangelicko-augsburski w Lisicach. Rysował Otto Lange, 1936 r. Źródło: VKfSuL | 1936.

Cmentarz w Lisicach powstał zapewne w połowie XIX wieku. We wsi istniała ewangelicka szkoła wyznaniowa (wzmiankowana w 1867 roku), w której uczyło się 15 dzieci (8 chłopców i 7 dziewcząt). Ulokowana była we własnym, drewnianym budynku. Wydaje się, że nie funkcjonowała zbyt długo. W Lisicach najpewniej nie utworzono kantoratu. Nie ma pewności jaki był prawny status ewangelickiej społeczności tej wsi oraz (co za tym idzie) czyją własnością był cmentarz i kto go założył.

Członkami Kolegium Kościelnego sierpeckiej parafii byli również mieszkańcy Lisic. I tak: w latach 1853-55 w jego skład wchodził Paweł Bejdel; a w latach 1856-58 – Christian Neumann.

W 1884 roku we wsi było 13 domów, w których mieszkało 202 mieszkańców.

W dwudziestoleciu międzywojennym potomkowie ewangelickich kolonistów z Lisic zaczęli masowo opuszczać wieś. Dawne gospodarstwa zostały sprzedane nowo sprowadzonym rodzinom wyznania katolickiego. Przyczyną zbiorowej emigracji były trudne warunki materialne. Większość ewangelików z Lisic wyemigrowała na tereny Wołynia. Wraz z exodusem mieszkańców zamknięta została szkoła ewangelicka (ostatnim w niej nauczycielem był Maliszewski – vel: Malischewski), lecz mieszkańcy nadal gromadzili się na wspólnej modlitwie, której przewodniczył jeden z mieszkańców prowadzący nabożeństwa (głównie było to wspólne czytanie Pisma świętego).

W 1921 roku Lisice Kolonia miały charakter samodzielnej wsi, w której znajdowało się 12 budynków, zamieszkałych przez 95 mieszkańców. 88 było wyznania rzymskokatolickiego, 7 – ewangelickiego. Wszyscy wykazali polską przynależność narodową.

W 1936 roku we wsi zamieszkiwała już tylko jedna ewangelicka rodzina, a pozostałe gospodarstwa należały do nowo osadzonych polskich gospodarzy wyznania rzymskokatolickiego.


Według relacji nauczyciela z nieodległych Karwosiek, Ottona Langego, wydanej drukiem w 1936 roku, cmentarz w Lisicach już wówczas był opuszczony. Ulokowany na wzniesieniu, otoczony ziemnym wałem i lilakowym żywopłotem, otoczony był z trzech stron polami uprawnymi. W jego centralnej części stał wysoki drewniany krzyż, już wówczas pochylony i silnie zniszczony. Na cmentarzu nie było widać żadnych nagrobków, całą jego powierzchnię pokrywała trawa i gdzieniegdzie można było dostrzec zarysy dawnych mogił.

Lange kończąc swoją relację wyraził obawę, że niedługo cmentarz może zostać zaorany, gdyż nie ma we wsi już nikogo kto dbałby o dawną nekropolię, na której spoczęło kilka pokoleń dawnych osadników ewangelickich. Melancholijnie skwitował, że ci, którzy wyemigrowali za chlebem i na zawsze opuszczali wieś, po raz ostatni wchodzili na cmentarz i klękając przy mogiłach swoich bliskich, żegnali się z nimi na zawsze, nigdy nie wracając na tereny Mazowsza. Otto Lange umieścił w swoim tekście rysunek cmentarza w Lisicach (zob. wyżej) oraz fragment siedemnastowiecznej pieśni autorstwa Friedricha Konrada Hillera:

Ruhet wohl, ihr Totenbeine,
hier in stiller Einsamkeit!
Ruhet, bis der Tag erscheine,
Da der Herr euch zu der Freud
Rufen wird aus diesen Grüften
Zu den frohen Himmelslüften.


Pewne różnice faktograficzne dostrzec można w relacji mieszkańca wsi Lisice Nowe, Eugeniusza Dulskiego (ur. 1921 r. w Turzy Wilczej; relacja spisana w 2010 roku), według którego tuż przed II wojną światową wieś miała charakter niemieckiej kolonii. Pogrzeby na cmentarzu miały miejsce jeszcze w czasie okupacji. Na cmentarzu (sic!) lub w jego bliskim sąsiedztwie miała stać kaplica oraz duży krzyż. W Lisicach nie było już wówczas szkoły. W czasie II wojny obszar cmentarza miał zostać poszerzony, poprawiono do niego dojazd od strony Mochowa oraz naprawiono (lub zbudowano nowe) ogrodzenie. Po wojnie część mieszkańców (na czele z informatorem) dokonała nasadzeń na obszarze cmentarza, celem uchronienia przed zaoraniem jego terenu przez okolicznych gospodarzy. Skromne mogiły miały być widoczne jeszcze przez kilkanaście lat po wojnie. Później ślad po nich zaginął. W komunikatywnej pamięci Eugeniusza Dulskiego przetrwały dwa nazwiska ewangelickich sąsiadów: Szulc oraz Berent, z których drugi mieszkał w wysokim domu połączonym z oborą.

DSC_9524

Lisice Nowe. Widok cmentarza od strony północno-zachodniej.

DSC_9526

Lisice Nowe. Widok cmentarza.


Inskrypcje

Na cmentarzu nie zachowały się żadne nagrobki.


Mieszkańcy

Na podstawie analizy aktów metrykalnych parafii w Bożewie (do której należała wieś Kolonia Lisice) z lat 1798-1837 możemy wskazać nazwiska rodzin wyznania ewangelickiego zamieszkujących w tym czasie wieś Lisice Kolonia.

Warto zaznaczyć jednak, że akta metrykalne parafii w Bożewie mają nietypową zapisu. Prowadzone przez proboszczów księgi zgonów, do czasu powstania samodzielnej parafii ewangelickiej w Sierpcu (1837 rok) uwzględniają ewangelickich zmarłych z Lisic jedynie w duplikatach ksiąg (tych prowadzonych na potrzeby urzędowe – dziś przechowywanych w Archiwum Państwowym w Płocku), natomiast w unikatach (księgach parafialnych – dziś zgromadzonych w Archiwum Diecezjalnym w Płocku) osoby wyznania ewangelickiego były pomijane i nie wpisywano ich do ksiąg. Przeciwnie rzecz ma się w przypadku urodzeń i małżeństw, które odnotowywano w obu księgach.

Nazwiska rodzin ewangelickich zamieszkujących w Lisicach w 1. poł. XIX wieku:

  • Bethell
  • Blaske (vel. Blasske, Blaszke, Blaschke, Blaskie, Blaszka, Blase)
  • Budka
  • Cyna (vel. Cyn)
  • Cyrke (vel. Cyrkie, Cyrk, Cerk)
  • Decław (vel. Declaw)
  • Ewert (vel. Ebert, Ewertowski)
  • Frey (vel. Frej)
  • Frytzow
  • Gede (vel. Geda)
  • Gucki (vel. Gutzke, Gotzki, Uckie, Utzke)
  • Jedow
  • Kizelbach (vel. Kieselbach, Küselbach)
  • Klüge
  • Kotkie (vel. Kotke, Kotka)
  • Krauze
  • Krygier
  • Kunke
  • Litkie (vel. Liedke, Liedtke)
  • Litz
  • Ładzik
  • Mantel
  • Neüman
  • Ogórek (vel. Ogorek)
  • Okoń (vel. Okon)
  • Pynken
  • Rynas (vel. Rynass)
  • Ryszke
  • Schilk
  • Schultz (vel. Szulc, Szólc, Szollc, Szolc)
  • Sieberth
  • Spadziński (vel. Szpadziński)
  • Syszka
  • Szefer
  • Sztetler
  • Sztych (vel. Sztym)
  • Szwaba
  • Treychel
  • Tzym (vel. Tzyn)
  • Unger
  • Welzandt (vel. Wolzant)
  • Wetzel
  • Wojtke (vel. Woytke, Wuuittke, Wojtka, Woytkie, Wuytke, Wujtke)
  • Wolenbach
  • Wolmberk
  • Zeylich (vel. Zelech)

Varia

/w budowie/


O cmentarzu dotychczas