„W starym albumie…” cz.5 – był rok 1927 …

Kolejny artykuł z cyklu „w starym albumie…” (tu linki do pozostałych części: 1>> ; 2>> ; 3>> ; 4>>) poświęcimy interesującej kolekcji zdjęć z 1927 roku odnalezionych w dawnych zbiorach archiwalnych Muzeum Józefa Piłsudskiego w Belwederze (przechowywane dziś w Archiwum Akt Nowych w Warszawie). Kilka zdjęć z Sierpca umieszczono w pamiątkowej księdze, którą w dniu imienin marszałka Józefa Piłsudskiego jako „wyraz hołdu i czci” ofiarowały mu w 1927 roku Komitety Organizacji Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego rejonu 32 Pułku Piechoty z powiatów: mławskiego, działdowskiego, płockiego, gostynińskiego, sierpeckiego i płońskiego.

Z terenu powiatu sierpeckiego w pamiątkowej księdze podpisy złożyli członkowie: Hufca Szkolnego w Sierpcu, Ochotniczej Straży Pożarnej w Koziebrodach, Ochotniczej Straży Pożarnej w Mochowie, Związku Strzeleckiego w Piaskach, Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Sierpcu, Ochotniczej Straży Pożarnej w Żochowie, Związku Strzeleckiego w Grąbcu, Związku Strzeleckiego w Gójsku. I zdjęcia ich członków – wykonane w okołosierpeckich plenerach – opatrzone krótkim historycznym komentarzem, dziś Państwu zaprezentujemy.

St-album5-01St-album5-02St-album5-03* * *

Jedną z pierwszych organizacji sportowych na terenie powiatu sierpeckiego założoną po odzyskaniu przez Polskę niepodległości było Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” (organizacja działająca na terenie całego kraju na obszarze wszystkich trzech zaborów – zobacz więcej >>). Sierpeckiego „Sokoła” powołano do życia w 1921 roku (po krótkiej przerwie w działalności, reaktywowano go w 1925 r.) i stał się on najistotniejszą podwaliną kultury fizycznej naszego miasta w dwudziestym stuleciu. Warto odnotować, że „za cara” istniało w Sierpcu przez krótki czas (wzmiankowane w 1906 r., później zdelegalizowane) „gniazdo Sokole”, w którym działał m.in. nauczyciel wychowania fizycznego Józef Kowalewski.

W 1927 roku zarząd „Sokoła” w Sierpcu stanowili: prezes – rejent Wacław Gurbski, wiceprezes – nauczyciel Aleksander Wyczałkowski, sekretarz – W. Czajkowski, skarbnik – M. Ostrowski, naczelnik – Witold Jarociński z Sudrag, pomocnik naczelnika – Grzegorzewski. Członkami zarządu byli: dziekan sierpecki ks. Wincenty Chabowski, Stanisław Ożarowski ze Śniech, Jan Krępeć z Gójska, Rzemieniewski z Sierpca, Jan Smoliński i Świderski. Na czele komisji rewizyjnej stał Marian Kordulasiński.

W tym czasie „Sokół” posiadał:

1) własną umundurowaną i bardzo sprawną orkiestrę (kapelmistrz – Jan Tyburski)
2) oddział Przysposobienia Wojskowego
3) oddział pieszy
4) oddział konny (dowódca – Witold Klicki)

W 1927 roku odbyło się poświęcenie własnej siedziby „Sokoła” mieszczącej się w domu Wincentego Tyburskiego przy ulicy Piastowskiej w Sierpcu. Lokal składał się z dwóch większych i dwóch mniejszych pokoi. Oprócz ćwiczeń „Sokół” urządzał latem wycieczki, a zimą – różne zabawy towarzyskie. Warto dodać, że Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Sierpcu posiadało piękny, stylowy sztandar.

„Sokół” (oraz szereg innych sportowych organizacji) odbywał swoje ćwiczenia na prowizorycznym boisku zorganizowanym przy ruinach dawnej cerkwi św. Mikołaja (dziś park im. Janusza Korczaka), a po oddaniu wzniesionego na fundamentach świątyni nowego gmachu starostwa powiatowego w 1928 roku – przeniesiono je na nowo zorganizowane boisko przy obecnej ulicy Traugutta (rejon empegeku), a z biegiem czasu na tzw. targowicę na Grzymałach (obecny stadion miejski). Doroczne manewry junaków „Sokoła” pod egidą Przysposobienia Wojskowego odbywały się w okolicach wsi Studzieniec – w trakcie ich trwania podnoszono sprawność fizyczną młodzieży oraz przeprowadzano zajęcia z zakresu musztry.

Stary-album5-041Stary-album5-043Młodzież z „Sokoła” na boisku przy gmachu dawnej cerkwi św. Mikołaja (rozbudowywanej na siedzibę starostwa), z tyłu gruzowisko z rozebranych części dawnej świątyni.

Stary-album5-046Związek Strzelecki z Mieszczka podczas ćwiczeń przed gmachem dawnej cerkwi, rozbudowywanej na siedzibę starostwa (widoczne istniejące do dziś wejście główne oraz drewniane rusztowania przy wznoszonym kolumnowym portyku). Z tyłu, z lewej strony widoczny gmach gimnazjum.

* * *

Działalność Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego na terenie powiatu sierpeckiego zaczęła się rozwijać w 1924 roku (o samej organizacji więcej tu >>). Początkowo jego niewielką liczbę członków stanowili uczniowie miejscowego gimnazjum. Z biegiem lat organizacja poszerzyła swoją działalność na teren okolicznych wiosek (mimo początkowego sporego oporu mieszkańców i władz) i tak powstawały pierwsze „zamiejscowe” oddziały PWiWF – m.in. „Związki Strzeleckie” w Piaskach, Grąbcu, Sudragach i Gójsku, a w Sierpcu reaktywowano wspominane wcześniej Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” mające w swoich strukturach oddział PW. Oddziały Przysposobienia Wojskowego organizowano również w ramach miejscowych zastępów Ochotniczych Straży Pożarnych. W 1927 roku liczba członków wszystkich organizacji wynosiła ponad 100 osób. Od 1928 roku w szybkim tempie powoływano do życia kolejne oddziały Przysposobienia Wojskowego – m.in. w Rościszewie, Górtatach (dziś: Rzeszotary-Górtaty), Mochowie i Bieżuniu, a liczba członków podwoiła się. Obserwowany rozwój organizacji był możliwy dzięki zaangażowaniu Powiatowego Komitetu PWiWF, który przydzielił stałe mieszkanie dla dwóch wojskowych instruktorów a także zorganizował 6 i 7 października 1928 roku pierwsze święto Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego w Sierpcu, na które złożyły się m.in.: zawody lekkoatletyczne i zawody strzeleckie z broni małokalibrowej. Sierżantem Powiatowego Komitetu Przysposobienia Wojskowego był wówczas Stefan Rodzki (który zasłynął jako inicjator wybudowania w Sierpcu w 1929 roku strzelnicy – przy współudziale starosty Leona Rożałowskiego – strzelnica istniała przy obecnej ulicy Ludwika Solskiego), po nim obowiązki te przejął w latach 1930-33 por. Jan Płosa (który bohatersko zapisał się na kartach historii Sierpca w związku z tragicznymi wydarzeniami w Studzieńcu 18 czerwca 1931 r.), będący oficerem 4. Pułku Strzelców Konnych Ziemi Łęczyckiej (stacjonującego w Płocku).

Stary-album5-042Gimnazjalny oddział Przysposobienia Wojskowego w Sierpcu. Z przodu siedzą (od lewej): Stefan Rodzki, ks. Leon Pomaski, Leon Rożałowski. Z tyłu gmach gimnazjum przed rozbudową (od strony podwórza) – ob. adres ul. Płocka 38.

Stary-album5-047Oddział Przysposobienia Wojskowego przy Ochotniczej Straży Pożarnej z Żochowa na manewrach w Sierpcu. Zdjęcie wykonano na podwórzu ratusza w Sierpcu (gdzie siedzibę miała sierpecka straż pożarna), budynek w tle to istniejący do dziś gmach pod adresem Pl. F. Chopina 26. W oddali po lewej stronie stodoła stojąca na skarpie przy ul. Narutowicza.

Stary-album5-044Związek Strzelecki ze wsi Piaski (być może ćwiczenia na polach w Studzieńcu?)

Stary-album5-045Związek Strzelecki z Grąbca.

Stary-album5-048Oddział Przysposobienia Wojskowego Ochotniczej Straży Pożarnej z Koziebród.
Gdzie wykonano tę fotografię?

* * *

Po latach, sierpecki „Sokół” wraz z członkami Przysposobienia Wojskowego oraz strzelcami 4 Pułku Strzelców Konnych z Płocka sfotografowani zostali w 1933 roku (datacja wg PDDMS, w książce Sierpc międzywojenny w fotografii, s. 15) na dawnym boisku przed gmachem dawnej cerkwi – wówczas już siedziby starostwa, z istniejącego do dziś balkonu nad wejściem. Być może to znane i popularne zdjęcie wykonano z okazji pożegnania porucznika Jana Płosy, który właśnie w 1933 wracał do garnizonu w Płocku, opuszczając Sierpc po trzech latach służby w PW i współpracy z „Sokołem”.

St-album5-12Swoją drogą – historia zatoczyła koło… Być może na tym zdjęciu są te same „sokoły”, które w 1927 roku dzielnie ćwiczyły przed dawną cerkwią pozując do albumu w prezencie dla marszałka Piłsudskiego, a wówczas, po sześciu latach stanęli przed nowym, eleganckim gmachem siedziby sierpeckiego powiatu, jako członkowie PW ?

 * * *

/opracowano na podstawie: Miesięcznik Illustrowany: Mazowsze Płockie i Kujawy, nr 7-8 (1927) oraz (1930) oraz : K. Stręciwilk, 80 lat sierpeckiego klubu sportowego, Sierpc 2006./

 

Cerkiew św. Mikołaja w Sierpcu – nowa odsłona

Cztery lata po wydaniu książki W Sierpcu za cara: śladami rosyjskiego garnizonu światło dzienne ujrzał nowy, bezcenny materiał ikonograficzny do dziejów Sierpca przełomu XIX i XX wieku. Dr Grzegorz Gołębiewski (Towarzystwo Naukowe Płockie) odnalazł w dziale zbiorów specjalnych Biblioteki im. Zielińskich w Płocku pamiątkowy album z uroczystości poświęcenia cerkwi św. Mikołaja Cudotwórcy w Sierpcu, która miała odbyć się 8 (21) maja 1902 roku. Album zawiera 25 fotografii: nowo wyświęcanej świątyni należącej do 48. Ukraińskiego Pułku Dragonów, budynków koszarowych, widoków miasta oraz bezcenne zbiorowe portrety oficerów, żołnierzy i pracowników pułku stacjonującego w naszym mieście. Ogrom treści jakie niosą nowo odkryte fotografie może posłużyć do napisania niejednego artykułu poświęconego Sierpcowi doby caratu.

Poniżej prezentuję kilka poglądowych ilustracji z odnalezionego w płockich zbiorach albumu, zachęcając jednocześnie do zapoznania się z całym artykułem opublikowanym na łamach ostatniego numeru „Notatek Płockich”:

Grzegorz Gołębiewski, Uroczystość poświęcenia cerkwi w Sierpcu w maju 1902 r. w albumie 48 ukraińskiego pułku dragonów, „Notatki Płockie” 1 (2017), s. 8-18.

Panu doktorowi Gołębiewskiemu z całego serca gratuluję tego znaleziska. Niezwykle mnie ono ucieszyło – tym bardziej, że ostatnimi czasy coraz mniej spraw, działań i decyzji związanych z historią i szeroko pojętą kulturą naszego miasta napawa radością i satysfakcją regionalistów, miłośników miasta i badaczy jego historii…

NP2017-cerkiew-01Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy w Sierpcu w dniu poświęcenia. Maj 1902 r. Widok od północnego zachodu. Fot. ze zb. TNP.

NP2017-cerkiew-02Ikonostas w cerkwi w Sierpcu. 1902 r. (ikonostas nieznacznie przebudowano w późniejszych latach, por. fot. z 1915 r. w książce „W Sierpcu za cara…”, s. 133.) Fot. ze zb. TNP.

NP2017-cerkiew-05Goście uroczystości poświęcenia cerkwi w Sierpcu przed jej fasadą. 1902 r. Fot. ze zb. TNP.

NP2017-cerkiew-08Oficjele, dowódcy wojskowi i duchowni obecni na uroczystości poświęcenia cerkwi w Sierpcu. 1902 r. Fot. ze zb. TNP.

Relikwiarz „z Sierpca” zagrał w słynnym serialu TV

27 kwietnia 2017 r. o godz. 20:30 widzowie TVP1 mieli okazję obejrzeć najnowszy odcinek (nr 221, sezon XVII) popularnego serialu kryminalnego „Ojciec Mateusz”. Tym razem najsłynniejszy polski detektyw w sutannie, zmienił swoje plenery – zamiast w Sandomierzu – rozwiązuje zagadki kolejnego odcinka w nadwiślańskim Płocku. Wątek zagadki kryminalnej tego odcinka oscyluje wokół tematyki kradzieży dzieł sztuki. Ekipa filmowa pracowała w grodzie nad Wisłą w styczniu bieżącego roku (link>>).

* * *

Pierwsze sceny 221 odcinka „Ojca Mateusza” nakręcono w gmachu płockiego Muzeum Diecezjalnego. Grupę głównych bohaterów oprowadza po wystawie złotnictwa mniszka benedyktynka – siostra Leokadia. Wśród cennych eksponatów zgromadzonych na sali, bohaterom wskazany zostaje RELIKWIARZ Z SIERPCA. Od przewodniczki, zwiedzający dowiadują się, że siedemnastowieczne dzieło złotnicze zostało ofiarowane klasztorowi benedyktynek w Sierpcu przez jego fundatorkę Zofię Potulicką. Ten wyjątkowy zabytek ma być tylko jednym elementem z większej kolekcji utensyliów udostępnionych płockiemu muzeum przez sierpeckie mniszki z ich skarbca.

Przedmiot ten staje się kluczowy dla rozwoju dalszych wątków tego odcinka (których z oczywistych względów nie będę tu zdradzał).

o-mat-01o-mat-02o-mat-03* * *

Ogromnie cieszy mnie fakt, że sierpeckie dziedzictwo sakralne zostaje (choć pośrednio, to jednak) promowane w serialu o ogólnopolskim zasięgu i dużej popularności. Mimo że, rzeczywisty związek przedmiotu, który „zagrał” główną rolę w serialu, z sierpeckim opactwem jest przypadkowy, to jednak w kraj „poszła” prawdziwa informacja, że jest gdzieś w Polsce takie miasto, w którym na początku XVII wieku Zofia Potulicka założyła i hojnie uposażyła klasztor mniszek benedyktynek.

Wprawdzie nie znamy przedmiotów pewnie pochodzących z fundacji Potulickiej przekazanych sierpeckim mniszkom, ale faktem jest, że w klasztornym skarbcu zgromadzone są wyjątkowo cenne dzieła sztuki złotniczej (z częścią z nich możemy zapoznać się wertując kartki „Katalogu zabytków sztuki w Polsce” z 1971 r.). Być może kiedyś ziści się serialowa wersja zdarzeń i zostaną one udostępnione szerszemu gronu zainteresowanych – czy w muzeum w Płocku, czy może nawet i w samym Sierpcu… ?

* * *

221 odcinek serialu „Ojciec Mateusz” można obejrzeć TU:
>>>https://vod.tvp.pl/29904978/xvii-seria-odc-221<<<

Jan Kowalski – kierownik SP nr 2

Wielkimi krokami zbliża się jubileusz sierpeckiej szkoły podstawowej nr 2, na który przygotowywana jest monografia poświęcona dziejom tej placówki.

W związku z powyższym ogłaszamy apel dotyczący osoby kierownika szkoły w latach 1956-64 pana Jana Kowalskiego. Szukamy wspomnień i świadectw dotyczących jego życia i pracy, losów jego krewnych, fotografii na których uwieczniony został kierownik Kowalski oraz namiarów do żyjących członków rodziny.

Za wszelkie informacje będziemy niezmiernie wdzięczni! Prosimy przekazać tę informację do jak najszerszego grona dawnych wychowanków szkoły.

1960-1 Stanisława Laudencka, Jan KowalskiKierownik szkoły Jan Kowalski z nauczycielką Stanisławą Laudencką. Rok szkolny 1960/1.
Fot. przekazana do archiwum SP nr 2 w Sierpcu.

Jeśli posiadacie Państwo również inne pamiątki związane ze szkołą nr 2, kierownikami i nauczycielami – prosimy o kontakt! Przez komentarz na tej stronie, przez nasz facebook, lub bezpośrednio na e-mail: kowal.timon@wp.pl

– Tomasz Kowalski

Szkoła ewangelicka przy ul. Bielskiej

W nawiązaniu do tekstu z listopada 2016 roku poświęconego (>> budynkowi szkoły żydowskiej stowarzyszenia Tarbut, przy ul. Warszawskiej 16 w Sierpcu) , prezentujemy dziś tekst poświęcony ewangelickiej szkole wyznaniowej, której budynek wznosił się przy ul. Bielskiej (dziś Płocka). Gmach ten miał niezwykle ciekawą historię, lecz od kilkudziesięciu lat trudno po nim szukać jakiegokolwiek materialnego śladu. Przypominamy go zatem, by przenieść do świadomości sierpczan fakt istnienia tego ważnego obiektu w miejscu, które setki mieszkańców Sierpca co dzień mijają.

* * *

Sierpecka parafia ewangelicka (oficjalnie powołana do życia w 1837 r.) na pocz. lat siedemdziesiątych XIX wieku była w posiadaniu działki dawnego cmentarza grzebalnego przy ul. Szpitalnej (dziś Benedyktyńska), nieczynnego od 1840 roku. Jako, że był to niewielki powierzchniowo teren, a i dostęp do posesji był utrudniony przez zbyt wąskie przejście pomiędzy sąsiednimi parcelami, postanowiono sprzedać plac z dawnym cmentarzem i poszukać innej działki w mieście, na którym można by wznieść w przyszłości nową świątynię i budynki parafialne. Warto dodać, że w tym czasie nabożeństwa odprawiane były w wynajmowanych w mieście prywatnych lokalach. Na podstawie znanych mi archiwaliów nie potrafię wskazać gdzie mógł się ten lokal (lokale?) znajdować. Jednakowoż możemy przypuszczać, że budynek w którym gromadzili się na modlitwę sierpeccy ewangelicy, musiał wizualnie wyróżniać się spośród sąsiednich domostw, skoro na jego dachu umiejscowiono wieżyczkę z dzwonem (odnotowany w 1850 r.). Wiemy też, że dwa lata wcześniej do lokalu w którym odprawiano nabożeństwa zakupiono organy:

zwiększenie [pensji] zaproponowane dla zakrystiana, a zarazem kantora utrzymać wypada, gdyż tenże obowiązanym jest zarazem grać przy nabożeństwach, czegóż wcześniej nie czynił z powodu, że obecnie organek sprawionym został

Organy w inwentarzu z 1850 roku określono jako:

Pozytyw z czterema cugami i jednym miechem.

(cytaty z dokumentów Centralnych Władz Wyznaniowych KP, ze zbiorów AGAD w Warszawie)

Parafia sierpecka w roku 1874 znalazła odpowiednią dla siebie nieruchomość przy ulicy Bielskiej, oznaczonej numerem hipotecznym 49, należącą do małżonków Zdradzińskich. Po wyrażeniu zgody przez warszawski konsystorz, parafia kupiła działkę z istniejącym tam drewnianym domem za kwotę 1950 rubli. Położona w reprezentacyjnym miejscu nieruchomość, tuż przy trakcie do Płocka, miała w zamyśle pomieścić wybudowany w przyszłości kościół parafialny.

szk-ew-1894-jpegFragment planu Sierpca z ok. 1894 r., ze Zbiorów Kartograficznych Politechniki Warszawskiej.
Skan udostępniony z zasobów Pracowni Dokumentacji Dziejów Miasta Sierpca.

Usytuowany kalenicowo przy szosie dawny dom Zdradzińskich stał się domem modlitwy dla parafian sierpeckich. Budynek ten, powszechnym zwyczajem pełnił również funkcję kantoralnej szkoły wyznaniowej dla ewangelickich dzieci (warto dodać, że według opracowania Eduarda Buscha z 1867 roku, w ewangelickiej szkole w Sierpcu uczyło się 32 dzieci: 21 chłopców i 11 dziewczynek). Jeden budynek, w różnych dniach i o różnych porach pełnił dwie funkcje – kiedy salę opuszczały dzieci, wypełniali ją dorośli gromadzący się na nabożeństwa. Jak nie trudno sobie wyobrazić – należyte funkcjonowanie pomieszczeń jako domu modlitwy (weźmy pod uwagę choćby sprawowanie nabożeństw pogrzebowych) kolidowało z istnieniem w tym miejscu szkoły.

Niskie, szczupłe pomieszczenie szkolne służyło co niedziela i święto za miejsce nabożeństwa. Ciasno i duszno bywało w onej salce szkolnej, zwłaszcza w dni, kiedy nabożeństwo odprawiał pastor przyjezdny.

(cytat ze Zwiastuna Ewangelicznego)

Parafii wówczas nie stać było na wzniesienie kościoła, w związku z tym kolegium kościelne podjęło decyzję o rozbudowie budynku szkolnego. Projekt w czerwcu 1885 r. przygotował mławski architekt powiatowy Zygmunt Kmita i został on zaakceptowany przez władze gubernialne (gubernatora Leonida Czerkasowa i architekta gubernialnego Józefa Górskiego – na marginesie można zadać sobie pytanie, czemu projektu nie wykonał ówczesny sierpecki architekt powiatowy Franciszek Pomaski?). W 1886 roku dobudowano od południa pomieszczenie z osobnym wejściem od wschodu (od szosy) z przeznaczeniem na salę modlitwy, całkowicie pozostawiając szkole dawne parafialne pomieszczenia (na parterze, na poddaszu mieściły się pomieszczenia mieszkalne).

projekt-sali-1885Projekt dobudowy sali modlitw do szkoły ewangelickiej w Sierpcu. 1885 r. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku.

projekt-sali-1885 — kopiaProjektowany widok elewacji wschodniej ewangelickiej sali modlitw w Sierpcu. 1885 r. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku.

szk-ew-1885-jpegPrzerys planu sytuacyjnego rozbudowywanej szkoły ewangelickiej w Sierpcu. 1885 r. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku.

Trójnawowa sala modlitw wzniesiona została na planie kwadratu o wymiarach ok. 4 na 4 sążnie (ok. 8,5 x 8,5 m). Pułap nawy głównej osiągał wysokość 2,15 sążnia (ok. 4,5 m), a naw bocznych 1,5 sążnia (3,2 m). Wysokość całego budynku wynosiła 3,3 sążnia (7 m). Na kalenicy dachu umieszczono sygnaturkę z dzwonem o wysokości (wraz z krzyżem) 1,5 sążnia (3,2 m). Elewacjom budynku nadano cechy klasycystyczne.

W 1894 parafianie sierpeccy z dobrowolnych ofiar zamówili w fabryce Antoniego Zwolińskiego spiżowy dzwon o wadze 486 funtów w tonie „C”. Dla jego pomieszczenia wzniesiono obok szkoły drewnianą, wolnostojącą dzwonnicę

szkola-ewSzkoła ewangelicka przy ul. Płockiej w Sierpcu wraz z salą modlitw i wolnostojącą dzwonnicą. Fot. 1913 r.

W 1888 roku do szkoły ewangelickiej w Sierpcu miało uczęszczać 16 dzieci (chłopców i dziewcząt).

W „Zwiastunie Ewangelicznym” z 1898 roku znajdujemy informację, że:

[parafialny budynek], w którym mieszka kantor, zakrystian i w którym się mieści maleńki pokoik na poddaszu dla ks. administratora, a także i szkoła elementarna, znajduje się w opłakanym stanie

Kolegium kościelne podjęło wówczas decyzję, by zbudować piętrowy dom, w którym na pierwszym piętrze znalazłoby się odpowiednie mieszkanie dla pastora, a na parterze – mieszkanie dla kantora, zakrystianina oraz pomieszczenie na szkołę. Ponieważ plac należący do parafii przy ul. Bielskiej okazał się być zbyt małym na nową inwestycję, postanowiono dokupić sąsiadującą od zachodu posesję. Środki na ten cel miały pochodzić z nowej, obowiązkowej składki parafialnej. Niestety, w 1901 roku dom parafialny nadal nie powstał. O sprawie tak napisał „Zwiastun…”:

Sprawa zamierzonej budowy plebanji, o której już pisaliśmy, o tyle posunęła się naprzód, że plany zostały przez budowniczego powiatowego sporządzone, kosztorys których wynosi 12,278 rub. 49 kop., i przesłane przez Konsystorz do Rządu Gubernialnego. Jednak Kolegium Kościelne zapewne nie prędko będzie mogło przystąpić do budowy domu. A szkoda wielka, gdyż dom, w którym obecnie mieszka służba kościelna, jest już bardzo lichy.

Superintendent Generalny, ks. Juliusz Bursche (>>) nawiedził sierpecką parafię 1 czerwca 1905 roku. Wtedy to z jego inicjatywy, w starym domu modlitwy, podjęta została przez 250 członków zboru jednogłośna decyzja o budowie kościoła w Sierpcu. Administratorem parafii był wówczas proboszcz z Rypina ks. Robert Gundlach (>>). Po wzniesieniu kościoła planowano starą salę modlitw przebudować i zaadaptować na dom dla służby kościelnej. Prace jednak nie ruszyły. W 1906 roku kolegium kościelne na jednym z zebrań zgodnie stwierdziło, że koniecznym jest rychłe wybudowanie mieszkania dla kantora, ponieważ „obecne jest w niemożliwym stanie” i uchwalili przystąpić w jak najkrótszym czasie do budowy domu parafialnego, w którym mieściłoby się nowe mieszkanie kantora, kancelaria parafialna oraz mieszkanie dla zakrystiana. Zbiórki funduszy i pozwoleń oraz wykonanie projektów nowego kościoła trwały sześć lat.

* * *

Kantor pełniący funkcję nauczyciela w szkole był pierwszą po proboszczu-administratorze osobą w parafii. Warto mieć tego świadomość, gdy zauważymy, że od czasu pastora Gottlieba Rosenthala (1837-1863) do pastora Aleksandra Paschke (1925-1938) parafia Sierpc nie miała własnego proboszcza, a administrowana była przez pastorów z ościennych parafii. Administratorzy odwiedzali Sierpc jedynie przy ważniejszych okazjach – na miejscu sprawy parafialne poświęcali właśnie kantorowi. Ważną więc wydaje się rola jaką kolegium kościelne przywiązywało do budowy godnego mieszkania dla kantora – który był dla całej parafii namiastką nieobecnego na miejscu duchownego. Jeśli kantorowi dodamy jeszcze rolę nauczyciela, którą z urzędu pełnił – jawi nam się postać wyjątkowej osoby dla całej społeczności parafialnej.

Wyjątkowo chlubnie zapisał się w dziejach parafii nauczyciel i kantor sierpecki, Adolf Reinhold Poltzoch. Urodził się w Płocku 7 stycznia 1872 roku. Był synem Daniela i Huldy z Seiboldtów. Ożenił się z Martą Laurą z Gleiserów. Kantorem w Sierpcu został w 1892 roku, gdy parafią administrował ks. Johann Buse z Lipna. Jego zasługą na polu zarządzania parafią sierpecką była sprawa uporządkowania cmentarza grzebalnego oraz wzniesienia nowego parkanu. Pastor Buse dał mu pełnomocnictwo na organizowanie zbiórki funduszy, którą ten z zapałem rozpoczął. Jak informował „Zwiastun Ewangeliczny”:

po przedstawieniu sprawy zborownikom zaczęto zbierać ofiary, które, aczkolwiek chętnie składane, nic wystarczyły jednakowoż, ażeby wykonać cały projekt; wystawiono przeto na początek bramę. Dopiero w roku bieżącym [1900] można było przystąpić do wybudowania parkanu. I tym razem ofiary, na ręce kantora składane, wpływały dość obficie, a od niektórych nadspodziewanie wielkie. Tak np. od pewnej biednej kobiety z Ameryki otrzymaliśmy 25 rubli, która to ofiara nas wszystkich zawstydziła. Dziś parkan cmentarzowy, 80 łokci długości, jest już ukończony i w wysokim stopniu, zdobi nasz przybytek umarłych…

cm-ewan-brSierpc, brama daw. cmentarza ewangelickiego, wybudowana krótko przed 1900 r. staraniem kantora Adolfa Poltzocha. Fot. Tomasz Kowalski

Widząc postępy działań kantora Poltzocha, nowy administrator sierpeckiej parafii ks. Gustav Tochterman (będący wikarym w parafii Osówka k. Lipna i delegowanym na administrację do Sierpca w l. 1897-1904) zarządził, że Poltzoch będzie cztery razy w roku odczytywał w Sierpcu kazania po polsku, a pastor będzie przyjeżdżał do Sierpca jedynie raz do roku by odprawić nabożeństwo w języku polskim wraz z komunią świętą. Rzadkie pojawianie się pastora Tochtermana w Sierpcu było wynikiem nieporozumień i zatargów pomiędzy nim a kolegium kościelnym. Poltzoch należycie spełniał swoje nauczycielskie oraz duszpasterskie obowiązki. Zmarł nagle 11 grudnia 1907 roku, w wieku 35 lat. Pochowany został na miejscowym cmentarzu ewangelickim, o estetykę którego bardzo zabiegał (dodać można, że w 1901 roku jego staraniem posadzono na cmentarzu 116 drzewek przy głównych alejkach, sadzonki ofiarował parafii p. Preuss z Kwaśna).

Paweł B. Gąsiorowski odnotował w książce „Nekropolie ziemi sierpeckiej” (wyd. Sierpc, 2005), że na istniejącym do 1989 roku nagrobku Poltzocha (wykonanym przez firmę kamieniarską W. Szyllinga z Płocka) znajdował się zaczerpnięty z inciptu utworu Juliusza Słowackiego „Testament mój”, polskojęzyczny cytat:

Żyłem z wami, cierpiałem i płakałem z wami

Niestety niefrasobliwość zarządcy cmentarza sprawiła, że pomnik zniszczono w końcu lat 80. XX wieku, a w miejscu zlikwidowanego grobu zasłużonego dla parafii sierpeckiej nauczyciela i kantora, wzniesiono nowy rodzinny grobowiec.

Adolf Poltzoch [nieist]Sierpc, daw. cmentarz ewangelicki. Nieistniejący nagrobek Adolfa Poltzocha (1872-1907) – nauczyciela i kantora parafii ewangelickiej w Sierpcu i jego syna Brunona (zm. 1895).
Fot. (1984 r.) ze zb. Archiwum Płockiej Delegatury Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Po śmierci Adolfa Poltzocha kantorem i nauczycielem w ewangelickiej szkole w Sierpcu został Teodor Bachman, pełniący w nowym kościele funkcję organisty.

* * *

Uroczyste poświęcenie kamienia węgielnego pod budowę nowej świątyni odbyło się dnia 16 maja 1911 roku. Nowy kościół zaprojektowano w głębi parafialnej posesji, na zachód od budynku szkolnego i sali modlitw. Wraz z kościołem wzniesiono dom parafialny (pastorówkę) oraz budynki gospodarcze (stara plebania istnieje do dziś pod adresem Piastowska 9, a w miejscu stajenek częściowo stoi dziś nowa plebania parafii rzymskokatolickiej św. Maksymiliana Kolbego pod adresem Płocka 26).

szk-ew-1938-jpegPosesja parafii ewangelickiej w Sierpcu po 1913 roku. Na podkładzie mapy z 1938 r. wrysowano położenie drewnianej szkoły ewangelickiej (budynek czerwony). Rys. Tomasz Kowalski.

Piastowska9-PDDMSWidok na pastorówkę wybudowaną w 1913 r. (dziś dom pod adresem Piastowska 9), budynki gospodarcze i prezbiterium daw. kościoła ewangelickiego w Sierpcu. W oddali budynek daw. szkoły podstawowej nr 1. Lata 70. XX w. Fot. ze zasobów Pracowni Dokumentacji Dziejów Miasta Sierpca

pastorowka-piast9Dawna pastorówka przy ul. Piastowskiej 9 w Sierpcu. Tu po 1913 roku przeniesiono zajęcia ze starego gmachu szkoły ewangelickiej.
Fot. współczesna, Tomasz Kowalski

W dokumentach parafialnych z 1912 roku znajdujemy wzmiankę, że dawna sala modlitw służy jako „sala konfirmacyjna” a w planach jest również budowa nowej szkoły. W liście członka kolegium kościelnego, Gustawa Adolfa Pehlke kierowanym 11 III 1912 r. do ks. Adolfa Rondthalera (>>) czytamy m.in.:

Był tu w Sierpcu dyrektor szkół z Płocka, byliśmy z p. Diesingiem u niego na audjencyi względem nowej szkoły. Stanęło na tem, iż w przyszłą niedzielę ma być uchwała sierpeckich ewangelików co do budowy szkoły. Rząd da zapomogi 50% w stosunku kosztorysu nie przewyższającego 4000 rubli, resztę muszą dać sierpczanie jako też i plac który co prawda wskazaliśmy – ten na którym obecnie stoją stare stajenki.

Nowego gmachu szkolnego jednak nie wzniesiono. Budowa kościoła prowadzona przez wspomnianego Emila Diesinga znacznie nadwyrężyła fundusze parafian sierpeckich. Kościół uroczyście poświęcono 15 maja 1913 roku. Zajęcia szkolne przeniesione zostały (prawdopodobnie, według wcześniejszych planów) do nowych budynków parafialnych.

k-ew-Sierpc 1913Sierpc, kościół ewangelicki w Sierpcu, 1913 r.
Fot. nieznany (?) .

DSC_3956Sierpc, daw. kościół ewangelicki, bud. 1911-13, arch. Bolesław Zienkiewicz
Fot. Tomasz Kowalski

Po I wojnie światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości wyznaniowe szkoły ewangelickie w większości przypadków przekształcano w państwowe szkoły powszechne. Tak działo się m.in. w okolicznych wioskach. W Sierpcu nie uruchomiono powszechnej szkoły ewangelickiej. Dzieci z luterańskich rodzin zapisywano do państwowych szkół powszechnych i sierpeckiego gimnazjum.

* * *

Dawny budynek szkolny przy Bielskiej, stojący tuż przed nowym kościołem przestał pełnić z czasem swoje funkcje. Choć był wyjątkową pamiątką historyczną – pamiętał bowiem ciężkie dla sierpeckiej parafii ewangelickiej czasy, kiedy był jednocześnie domem parafialnym, szkołą i kaplicą – chylił się ku upadkowi. Fatalny stan techniczny dawnego domu Zdradzińskich, rozbudowanego przez parafię w l. 80. XIX wieku, spowodował, że z czasem rozebrano go do fundamentów i nie pozostał po nim żaden ślad. Dziś w jego miejscu stoi wzniesiony w 2010 roku pomnik papieża Jana Pawła II.

Panta Rhei …

st-kostki-szkołaSierpc, miejsce w którym wznosiła się drewniana szkoła i sala modlitw parafii ewangelickiej.
Fot. współczesna, Tomasz Kowalski.

* * * * * * * * * * * *

Wybrana literatura i źródła:

  • Eduard Heinrich Busch, Beiträge zur Geschichte und Statistik des Kirchen und Schulwesens der Ev.-Augsburg. Gemeinden im Konigreich Polen, Leipzig, 1867
  • Paweł Bogdan Gąsiorowski, Nekropolie ziemi sierpeckiej – przewodnik, Sierpc 2005
  • Krzysztof Kłodawski, Z dziejów parafii ewangelicko-augsburskiego wyznania w Sierpcu (1837-1914), „Notatki Płockie” 54 (2009)
  • Arthur Plitt, Die Kirchengemeinde Sierpc / Sichelberg und ihre Kantorate, [Lemgo 2010]
  • Marian Przedpełski, Oświata w pow. sierpeckim w XV-XX wieku, „Rocznik Mazowiecki” t. 4 (1972)
  • Magdalena Staniszewska, Sierpeckie szkolnictwo i oświata od XIV wieku do pierwszej połowy XX wieku, Sierpc 2014
  • Archiwum Główne Akt Dawnych, Centralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego, sygn. 1214, 1215
  • Archiwum Państwowe w Płocku, Płocki Rząd Gubernialny, sygn. 50.
  • Czasopismo „Zwiastun Ewangeliczny”, wybrane numery z roczników 1885-1913

„W starym albumie…” cz.4 – kościół ewangelicki w Sierpcu

Na samym początku nowego roku kalendarzowego mamy dla naszych Czytelników niespodziankę – krótki wpis z naszego popularnego cyklu „W starym albumie…”. Zdjęcia nadeszły nieoczekiwanie, a ich treść była równie niespodziewana! Otóż, udało się „namierzyć” zdjęcia wnętrza kościoła ewangelickiego, przy ul. Płockiej w Sierpcu. Któż by się spodziewał?

Kolekcjonerzy lokalnych pamiątek – rozkładali ręce – nie ma! – mówiono. I niestety tak było – nawiązanych zostało wiele kontaktów z potomkami rodzin pochodzenia ewangelickiego, którzy przed 1945 rokiem zamieszkiwali Sierpc, jednak nikt nie znajdował w swoich zbiorach zdjęć wnętrza sierpeckiej świątyni protestanckiej. A jednak! Kilka dni temu nadszedł na naszą skrzynkę e-mail, którego treść i załączniki wypełniły tę badawczą lukę! Znany sierpczanom p. Eugen Kleister z Rostocku (tu o promocji jego książki w Sierpcu w 2012 roku >>) „odkopał” w swoich rodzinnych zbiorach przedwojenny album rodzinny, a w nim dwa ciekawe zdjęcia interesującego nas obiektu. Otrzymałem je za pośrednictwem p. Gerharda Jabsa. Postanowiłem, że zasługują na osobne odnotowanie w ramach „albumowego” cyklu na naszej stronie. Panom Kleisterowi i Jabsowi – serdecznie dziękuję za tę cenną dla sierpczan przesyłkę.

* * *

k-ew-Sierpc 1913Kościół ewangelicki w Sierpcu. Zdjęcie wykonano tuż po ukończeniu budowy w 1913 roku.
Na fotografii uwieczniono również dawny drewniany dom modlitwy i szkołę oraz czworoboczną dzwonnicę.
Fot. nieznany (?) .

Poświęcony w 1913 roku, po sześciu latach starań i dwóch latach żmudnej budowy (zob. link >>) kościół parafii ewangelicko-augsburskiej w Sierpcu, służył wspólnocie do 1945 roku. W tym czasie pracowało w nim kilkunastu duchownych, odprawiono tysiące nabożeństw, pobłogosławiono setki małżeństw, udzielono tyleż chrztów i odprowadzono na wieczny spoczynek ogromną liczbę zmarłych.

*

Sierpc-ewangelicki 01Pierwsze ze zdjęć (nieco słabszej jakości od drugiego) pokazuje właśnie uroczystość pogrzebową. Wskazuje na to trumna stojąca pośrodku kościoła, przystrojona licznymi wieńcami. Podobnie wnętrze kościoła, które udekorowane było dużą liczbą kwiatów. Na zdjęciu dostrzegamy: fragment empory wzniesionej przy bocznej ścianie świątyni, charakterystyczne ławki (wykonane przez parafian w 1913 roku), bogato zdobiony żyrandol oraz trójbocznie zamkniętą apsydę, doświetloną dwoma ostrołukowymi oknami. Pośrodku apsydy stoi ołtarz, który zdobi obraz Ostatniej Wieczerzy, wg. Leonarda da Vinci reprodukowany w 1913 roku w firmie Richarda Kentela ze Stuttgartu. Ponad ołtarzem, na konsze apsydy, dostrzegamy wymalowany niebieski firmament w postaci setek złotych gwiazd. Według relacji Eugena Kleistera – autorem dekoracji malarskiej w apsydzie był jego ojciec Johann.

*

Sierpc-ewangelicki 02Drugie zdjęcie przedstawia uroczystość parafialną. Pod sklepieniem na kwietnych girlandach podwieszona została tablica z napisem „Chwała Bogu Naszemu” z krzyżem i liczbą „25„. Czy uroczystość ta odnosi się do jakiegoś dwudziestopięciolecia? Tłumnie zgromadzony lud stoi przy samym ołtarzu nie mieszcząc się w ławkach. Przed ołtarzem stoi pochylony, odwrócony duchowny. Ponad nim, na stopniach ołtarza rozpoznaję stojącego twarzą do ludzi superintendenta, ks. Juliusza Burschego. Wokół ołtarza stoi jeszcze kilku innych duchownych w czarnych togach i z białymi befkami na szyi. Wydaje się, że była to bardzo ważna kościelna uroczystość. Być może jest to zdjęcie z ordynacji nowego proboszcza lub administratora parafii? Snuję hipotezę, że mogła to być ordynacja pastora Artura Wilhelma Wittmeyera w 1938 roku (? – mijało wówczas 25 lat od poświęcenia sierpeckiego kościoła – stąd liczba na dekoracji) Na zdjęciu dokładniej widać ołtarz, obraz Ostatniej Wieczerzy, lichtarze ze świecami i gwieździstą dekorację konchy apsydy ołtarzowej.

* * *

Rąbek tajemnicy enigmatycznego i zupełnie nieznanego wystroju ewangelickiej świątyni w Sierpcu został nareszcie uchylony. Nieznacznie – ale zawsze jest to pewien krok do przodu. Może będą znajdować się kolejne zapomniane fotografie, które pozwolą nam odtworzyć wygląd nieistniejącego sierpeckiego kościoła ewangelickiego? Nieistniejącego – bo do dziś przetrwały jedynie jego dwie przeprute ściany i przebudowany masyw wieżowy. Pomyślałem, że warto byłoby zestawić jakieś współczesne zdjęcie porównawcze z wnętrza kościoła rzymskokatolickiego św. Stanisława Kostki, który wzniesiono w miejscu starej ewangelickiej świątyni i że powinno to być zdjęcie wykonane właśnie z wysokości dawnych empor – jak nowo odkryte dwa zdjęcia. I znalazłem! Wykonałem je we wrześniu 2015 roku, kiedy w kościele były tłumy wiernych niemieszczące się w ławkach! W parafii św. Maksymiliana Kolbego w Sierpcu trwało wówczas Nawiedzenie Cudownego Obrazu Matki Bożej.

W sumie … ciekawe i wymowne zestawienie … !

DSC_3344Kościoła ewangelickiego już nie ma, ewangelików również, pamięć o sierpeckich pastorach się rozmywa. Ale miejsce to wciąż naznaczone jest modlitwą! I już nie braci protestantów, ale społeczność rzymskokatolicką wciąż wzywa ten sam, leciwy dzwon (link tu >>) – dzwonił podczas Nawiedzenia Obrazu Matki Bożej i z pewnością dzwonił podczas nieznanej nam bliżej ewangelickiej uroczystości uwiecznionej na starej fotografii.

Czas płynie… ale pewne stałe i niezmienne punkty we wszechświecie przypominają nam o przeszłości!

Szkoła żydowska przy ul. Warszawskiej 16

Dzisiejszy tekst chciałbym poświęcić kolejnemu utraconemu zabytkowemu domowi. Był to świadek drewnianej, żydowskiej architektury Sierpca. Co istotne – przetrwał on czas II wojny światowej (kiedy to niemiecki okupant praktycznie w całości zrównał z ziemią dzielnicę Sierpca zamieszkiwaną przez starozakonnych). Nie mamy jasnych przesłanek czemu dom się ostał, kiedy burzono wszystkie drewniane domy dookoła. Istotne jest jednak, że przez kolejne dziesięciolecia służył mieszkańcom Sierpca i zapisał się w ich komunikatywnej pamięci. A był to dom z niezwykłą historią! Dom, w którym pierwszą siedzibę miała słynna żydowska szkoła „Tarbut”.

Przyjrzyjmy się więc historii nieistniejącego domu z ul. Warszawskiej 16 (później: I. Daszyńskiego, 22. Lipca, dziś 11. Listopada).

daszynskiego16-1Połowa domu przy ul. Warszawskiej 16 (obecnie 11. Listopada 10) w Sierpcu. Fot. Tomasz de Rosset, 1986 r., ze zb. WKZ w Płocku.

* * *

Przy południowej pierzei ulicy Warszawskiej, na trzeciej posesji, licząc od mostu na Sierpienicy wznosiła się obszerna nieruchomość należąca w przeszłości do Żyda Joska Wesołka [ul. Warszawska 16/18]. Dom przy ulicy stykał się boczną ścianą z domem wzniesionym pod adresem Warszawska 20 należącym do Zelka Rajgota. W domu Rajgota mieszkał sam rabin Jechiel Michał Goldszlak (sprawujący posługę w Sierpcu w latach 1856-1918), więc sąsiedztwo to było z pewnością nobilitujące. W domu Wesołka, poza jego rodziną, mieszkał Abram Frejd – znany syjonista oraz Eljakim Grosman, działacz partii Poalej Syjon-Lewica.

warszawska16-1938Sierpc na planie z 1938 roku. Żółtym kolorem oznaczono posesję Joska Wesołka (ul. Warszawska 16/18). Ponadto: nr 12 – posesja Zelka Mionczyna; nr 14 – posesja Wolfa Chazana; nr 20 – posesja Zelka Rajgota; nr 22 – Stary Bejt-Midrasz. Rys. Tomasz Kowalski

Obok domu Wesołka znajdowało się obszerne podwórze, w głębi którego, nad samą rzeką Sierpienicą, stał okazały, piętrowy dom, pod adresem Warszawska 16. Wybudowano go pierwotnie jako spichlerz zbożowy i taką funkcję pełnił na pewno w okresie międzywojennym. Jako że ziarno trzymano zazwyczaj na wyższych kondygnacjach, parter budynku służył innym celom (być może pierwotnie budynek wsparty był na słupach – tzw. konstrukcja przysłupowa (>>); później przebudowana). Prostokątny w rzucie budynek był oszalowany pionowymi deskami oraz udekorowany stylizowanymi pilastrami z głowicami kompozytowymi. Obramienia okien i drzwi również potraktowano w sposób dekoracyjny, podobnie przycieś (>>) udekorowana była tzw. fryzem rombowym. Od wschodu, na piętrze zbudowano niewielki wykusz, który z dużym prawdopodobieństwem możemy uznać za KUCZKĘ (>>). Wskazywałoby to, że piętro w części mogło być wykorzystywane jako przestrzeń mieszkalna.

Budynek po II wojnie światowej znalazł się na granicy dwóch nowo wydzielonych działek. Został on wówczas w połowie rozebrany (zlikwidowano trakt zachodni).

DSC_1326Rzut parteru domu przy ul. Warszawskiej 16 wykonany w 1986 roku. Linią przerywaną zaznaczono zarys ścian rozebranej po wojnie części budynku. Rys. Tomasz de Rosset, ze zb. WKZ w Płocku.

W domu-spichlerzu na pocz. l. 30. XX w. założono nowo zorganizowane przedszkole Żydowskiego Stowarzyszenia Oświatowo-Kulturalnego „Tarbut” (hebr. kultura). To powszechne stowarzyszenie świeckie wśród swoich zadań stawiało zwalczanie „klerykalizmu” tradycyjnych szkół żydowskich. W szkołach zakładanych przez „Tarbut” wychowywano Żydów jako obywateli aktywnych politycznie i kulturalnie, którzy w przyszłości mieli budować żydowską ojczyznę w Palestynie.

daszynskiego16-7Dom przy ul. Warszawskiej 16. Zdjęcie z 1951 roku, widok od strony rzeki Sierpienicy. Fot. z prywatnego archiwum Grażyny Kłos

Oddział Stowarzyszenia „Tarbut” założono również w Sierpcu. Jego celem było utworzenie w Sierpcu prywatnej koedukacyjnej szkoły powszechnej. Obok istniejących już publicznych szkół (nr 1 i nr 2 – z czego Żydzi posyłali swoje dzieci głównie do szkoły „dwójki”), powstała w Sierpcu trzecia, prywatna, z hebrajskim językiem nauczania. Nim, specjalnie powołanemu do tego celu komitetowi, udało się wybudować własny gmach szkoły „Tarbut” (przy ul. Stodólnej 13), szkoła wynajmowała dwa pomieszczenia (o łącznej powierzchni 62m2) właśnie przy Warszawskiej 16 – przez cztery kolejne lata. W roku szkolnym 1930/31 w „Tarbucie” przy Warszawskiej były dwa komplety uczniów (łącznie 53 osoby), uczących się przez 49 godzin tygodniowo. W szkole pracowała wówczas dwójka nauczycieli. „Tarbut” podobno funkcjonował również krótko przy ul. Płockiej, za domem Kociołka (okolice dzisiejszej poczty), ale ostatecznie ulokował się we własnym gmachu przy Stodólnej (dziś Narutowicza).

tarbut-stodolna13Dawny budynek szkoły „Tarbut” przy ul. Stodólnej 13, fot. W. Wiśniewski, 1976 r. Warto zauważyć podobieństwa architektoniczne nowo projektowanego gmachu przy Stodólnej, do pierwotnej siedziby przy ul. Warszawskiej.

Nieruchomość przy Warszawskiej 16 została w l. 30. XX wieku podzielona i z czasem sprzedana. Kupili ją dwaj Żydzi – Jankief Mosze Lesman i Izrael Berko. Z biegiem lat połowa nieruchomości należąca do Berki została aktem darowizny przekazana jego synowi – Abramowi Lejbowi Berko, z kolei część Lesmana znalazła się w rękach jego czwórki dzieci, a byli to: Juda Berko, Ryfka (z męża Altman), Zysia Mirella i Izrael Aaron (trójka z nich, tj. Ryfka, Zysia i Izrael zginęli w shoah 7 XII 1942 roku). Dom przy ulicy, pod numerem 18 został w rękach Joska Wesołka oraz Szaji Fogla. Interesująca nas „szesnastka” w powojennym spisie mienia pożydowskiego została określona jako „oficyna piętrowa drewniana, 11 pokoi mieszkalnych, 1 spichrz drewniany, do żelaza stajenki – drewniane„. Po II wojnie światowej obie połowy nieruchomości zostały kupione od Lesmanów i Berków przez rodzinę Pełkowskich. Z biegiem lat nabyła ją rodzina Malewskich, a z czasem posesja została od nich odkupiona przez rodziny Duszyńskich i Jobczyńskich.

* * *

Po wojnie budynek prawie w całości zasiedlono lokatorami – część pomieszczeń jednak nadal pełniła funkcje gospodarcze. Po częściowej rozbiórce (zachodni trakt) dom służył jeszcze kilka dekad. Istniał jeszcze w 1986 roku, co uwiecznione zostało na fotografiach zachowanych w zbiorach WKZ w Płocku:

daszynskiego16-2Połowa domu przy ul. Warszawskiej 16 (obecnie 11. Listopada 10) w Sierpcu. Widok od strony południowo-zachodniej (od rzeki). Fot. Tomasz de Rosset, 1986 r., ze zb. WKZ w Płocku. daszynskiego16-3Połowa domu przy ul. Warszawskiej 16 (obecnie 11. Listopada 10) w Sierpcu. Widok od strony północno-zachodniej (od ulicy). Fot. Tomasz de Rosset, 1986 r., ze zb. WKZ w Płocku. daszynskiego16-4Połowa domu przy ul. Warszawskiej 16 (obecnie 11. Listopada 10) w Sierpcu. Widok od strony wschodniej (widoczny garaż z posesji nr 12). Warto zwrócić uwagę na zabudowaną już wówczas KUCZKĘ. Fot. Tomasz de Rosset, 1986 r., ze zb. WKZ w Płocku. daszynskiego16-5Połowa domu przy ul. Warszawskiej 16 (obecnie 11. Listopada 10) w Sierpcu. Detal: dekoracyjne obramienie okienne. Fot. Tomasz de Rosset, 1986 r., ze zb. WKZ w Płocku.

* * *

warszawska16-2016Sierpc na planie z 1938 roku. Czerwonym kolorem zaznaczono obrys budynków istniejących obecnie z ich aktualną numeracją. Żółtym kolorem oznaczono dawną posesję Joska Wesołka (ul. Warszawska 16/18). Rys. Tomasz Kowalski

tomasz-galazka1980-03Nieruchomości przy ul. 11. Listopada 6, 8, 10, 12 w Sierpcu z lotu ptaka. Na podwórzu, nad rzeką wciąż stoi drewniany dom-spichlerz. Fotografował ok. 1980 r. Tomasz Gałązka. Kopia fotografii w zbiorach Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Sierpeckiej.

Na posesji, przy ulicy, wybudowano z czasem nowy murowany dom, pod obecnym adresem ul. 11. Listopada 8. Dom-spichlerz (spod dawnego numeru 16, późniejszego 10) w pewnym momencie (ze względu na zły stan zachowania) zniknął z powierzchni ziemi. A wraz z nim niezwykła historia początków żydowskiego szkolnictwa powszechnego.

daszynskiego16-6Obecny widok posesji pod dawnym adresem Warszawska 16/18 (dziś 11. Listopada 8/10). Fot. Tomasz Kowalski.

* * *

Jeśli posiadają Państwo informacje lub wspomnienia związane z tym domem, a także inne jego fotografie, uprzejmie proszę o kontakt z administracją strony.

* * *

O historii sierpeckiej szkoły „Tarbut” szczegółowo przeczytacie Państwo w pracy: Magdalena Staniszewska, Sierpeckie szkolnictwo i oświata od XIV wieku do pierwszej połowy XX wieku, Sierpc 2014, s. 58-64.

Polecam również lekturę rozdziałów książki „Gmina Sierpc – Księga Pamięci” w tłumaczeniu Abrama Nanesa (wydanie z 2006 roku), z której czerpałem informację o domu i sąsiednich nieruchomościach.

* * *

Za pomoc przy powstaniu tekstu dziękuję niezastąpionej p. Grażynie Kłos (również za zdjęcie z prywatnego archiwum) oraz p. Zdzisławowi Dumowskiemu, za udostępnienie zdjęcia domu ze zbiorów Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Sierpeckiej.